Di tích quốc gia Đài Tiếng nói Nam Bộ “kêu cứu”

VHO - Thời gian và mưa nắng đang để lại những dấu vết khắc nghiệt trên nhiều di tích lịch sử quốc gia ở Quảng Ngãi. Khi những mái đình, cổng làng và cả những “địa chỉ đỏ” đã, đang xuống cấp, việc bảo tồn, tu bổ, tôn tạo không chỉ là gìn giữ một công trình, mà còn là lưu giữ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa cho thế hệ mai sau.

 Ngày 20.7.1946 đã trở thành dấu mốc đặc biệt trong lịch sử báo chí và phát thanh cách mạng Việt Nam. Từ ngôi đình làng Thọ Lộc, nay thuộc xã Sơn Tịnh (Quảng Ngãi), sau tiếng nhạc hiệu Thanh niên hành khúc, lời xướng: “Đây là Đài Tiếng nói Nam Bộ. Tiếng nói đau đớn. Tiếng nói căm hờn. Tiếng nói chiến đấu…” đã vang lên, truyền đi thông điệp của cách mạng đến đồng bào miền Nam.

Cần một “cuộc giải cứu” kịp thời

Được thành lập năm 1946, Đài Tiếng nói Nam Bộ, đài phát thanh đầu tiên ở miền Nam sau độc lập, đã cổ vũ tinh thần kháng chiến chống Pháp. Hàng chục năm trôi qua, nơi từng cất lên tiếng nói của độc lập giờ đây lại đang lặng lẽ chống chọi với sự bào mòn của thời gian. Khuôn viên di tích đã có nhiều dấu hiệu xuống cấp. Đau lòng nhất là cổng đình hạng mục gốc còn lại của di tích đã đổ sập phần phía trước sau đợt mưa lớn cuối năm 2025.

Theo UBND xã Sơn Tịnh, cổng đình được xây bằng đá ong trát hồ, đã vượt quá niên hạn sử dụng. Qua nhiều thập niên chịu tác động của nắng, mưa và bão lũ, kết cấu công trình suy yếu nghiêm trọng. Phần còn lại vẫn tiềm ẩn nguy cơ tiếp tục sụp đổ khi mùa mưa bão tới. Được Bộ VHTTDL xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1994, đến năm 2014 nơi đây khánh thành bia ghi dấu địa điểm phát sóng đầu tiên của Đài Tiếng nói Nam Bộ. Tuy nhiên, từng ấy vẫn chưa đủ để công trình nhận được sự đầu tư tương xứng với giá trị lịch sử đặc biệt mà nó đang lưu giữ.

Ông Phạm Xuân Lai, người dân thôn Thọ Lộc Tây nhiều lần lặng người trước cổng đình đổ nát. “Nơi đây không chỉ là một di tích mà còn là ký ức của một thời kháng chiến oanh liệt. Việc di tích xuống cấp khiến người dân địa phương rất lo lắng. Chúng tôi mong các cơ quan chức năng sớm có phương án sửa chữa, tôn tạo vì đây là di tích có ý nghĩa lịch sử rất lớn với các thế hệ”.

Không riêng Đài Tiếng nói Nam Bộ, đình làng An Định ở xã Phước Giang, di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia cũng đang từng ngày xuống cấp. Được hình thành từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII và hoàn thiện vào năm 1820, đình An Định là một trong những công trình tiêu biểu của kiến trúc đình làng xứ Quảng với hệ thống chạm khắc gỗ tinh xảo mang phong cách thời Nguyễn. Không chỉ là không gian tín ngưỡng của cư dân địa phương, đình còn là nơi diễn ra nhiều hoạt động cách mạng, từng là cơ sở của ngành quân y Liên khu V trong hai cuộc kháng chiến.

Qua ghi nhận của phóng viên Văn Hóa, nhiều cột, kèo, rui mè đã bị mối mọt ăn sâu, mục ruỗng. Mái ngói hư hỏng khiến nước mưa thấm dột kéo dài. Những bức tường phủ đầy rêu mốc, nhiều hoa văn chạm khắc tinh xảo đã phai mờ theo năm tháng. Cổng đình, bình phong cùng các hạng mục phụ trợ cũng xuống cấp nghiêm trọng. Ông Trần Văn Mẫn, người dân thôn An Định không giấu được sự trăn trở: “Đình làng gắn bó với đời sống tinh thần của người dân qua nhiều thế hệ. Dù đã được sửa chữa nhỏ lẻ nhưng kết cấu gỗ hiện nay đã xuống cấp nặng, nguy cơ sập đổ ngày càng hiện hữu”. Theo ông Phạm Ngọc Anh, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn An Định, nếu chậm trùng tu, không chỉ giá trị kiến trúc bị mai một mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho người dân và du khách.

Đầu tư đúng lúc để di sản tiếp tục sống

Theo ông Trần Thanh Xuân, xóm trưởng xóm 4, thôn Thọ Lộc Tây, nhiều năm qua người dân liên tục kiến nghị các cấp quan tâm đầu tư tôn tạo di tích Đài Tiếng nói Nam Bộ nhưng đến nay việc trùng tu vẫn chưa thể triển khai. Là di tích cấp quốc gia, người dân không thể tự ý sửa chữa dù rất mong muốn.

Điều người dân kỳ vọng không chỉ là phục dựng một công trình đã cũ mà còn là khôi phục một không gian lịch sử để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. “Đây là một địa chỉ đỏ rất ý nghĩa. Nếu được đầu tư xứng đáng, nơi này sẽ trở thành điểm đến để học sinh, đoàn viên và du khách hiểu hơn về lịch sử đấu tranh của dân tộc”, ông Xuân chia sẻ.

Theo Chủ tịch UBND xã Sơn Tịnh Đặng Xuân Trung, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương hiện có 13 di tích, gồm ba di tích cấp quốc gia và 10 di tích cấp tỉnh. Qua rà soát, Đài Tiếng nói Nam Bộ và Nhà lưu niệm Nguyễn Chánh là hai công trình xuống cấp nghiêm trọng nhất cần ưu tiên trùng tu.

“Địa phương đã báo cáo hiện trạng lên Sở VHTTDL, đồng thời kiến nghị đưa các dự án vào kế hoạch đầu tư công trung hạn. Trong thời gian chờ bố trí nguồn vốn, khu vực nguy hiểm đã được dựng hàng rào, cắm biển cảnh báo để hạn chế người dân tiếp cận. Tuy nhiên, đó chỉ là giải pháp tình thế. Nếu không được đầu tư kịp thời, nguy cơ các công trình tiếp tục hư hỏng, thậm chí sụp đổ hoàn toàn sau những mùa mưa bão là điều hoàn toàn có thể xảy ra”, ông Trung nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Duy Diễn, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Giang chia sẻ: “Địa phương nhiều lần kiến nghị cấp có thẩm quyền hỗ trợ kinh phí trùng tu đình làng An Định. Chính quyền xã mong sớm được bố trí nguồn lực để kịp thời bảo tồn di tích”. Theo báo cáo giám sát chuyên đề của Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh, toàn tỉnh hiện có 434 di tích đã được cấp có thẩm quyền xếp hạng hoặc đưa vào danh mục kiểm kê; trong đó có 236 di tích đã được xếp hạng và 198 di tích nằm trong danh mục kiểm kê. Đáng chú ý, trong số các di tích đã được xếp hạng, chỉ có 35 di tích được đánh giá còn trong tình trạng tốt, 187 di tích đang xuống cấp, số còn lại đã hoặc đang được tu bổ, tôn tạo.

Qua giám sát thực tế, nhiều di tích xuất hiện tình trạng hư hỏng ở tường bao, mái ngói, nền móng, hệ thống biển chỉ dẫn, nhà bia, đường vào di tích và các công trình phụ trợ. Không ít di tích nằm ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và hải đảo đã xuống cấp nhưng chưa được bố trí nguồn lực sửa chữa. Trong khi đó, nhiều công trình từng được đầu tư lại thiếu kinh phí bảo dưỡng định kỳ nên tiếp tục xuống cấp sau một thời gian khai thác. Giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh đã triển khai 21 dự án bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích với tổng kinh phí hơn 259 tỉ đồng. Nguồn lực này góp phần bảo vệ nhiều di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt, song vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế khi số lượng công trình cần chống xuống cấp còn rất lớn.

Từ kết quả giám sát, Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh kiến nghị ưu tiên bố trí nguồn lực cho các di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và các công trình có nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng; ưu tiên tu bổ giai đoạn 2026-2030, đẩy nhanh khoanh vùng bảo vệ, cắm mốc và hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Đồng thời, tỉnh ưu tiên nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa, đẩy mạnh xã hội hóa và chuyển đổi số thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu, thuyết minh số, biển chỉ dẫn thông minh và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa…