Đến với làng Diềm – cái nôi và thuỷ tổ của dân ca Quan họ Bắc Ninh

VHO - Nằm bên dòng sông Cầu hiền hòa, làng Diềm (tên cổ là Viêm Xá) từ lâu được biết đến như cái nôi của dân ca Quan họ Bắc Ninh. Làng Diềm là một điểm dừng chân giàu bản sắc trong tour du lịch miễn phí do tỉnh Bắc Ninh tổ chức, đưa du khách trở về với không gian văn hóa Kinh Bắc truyền thống.

Viêm Xá là một làng Việt cổ có lịch sử lâu đời. Làng Diềm không chỉ ấn tượng bởi hệ thống đình, đền, chùa cổ kính mà còn có cảnh quan làng quê thanh bình với những con ngõ nhỏ, bờ đê, đồng bãi xanh mướt trải dài bên dòng sông Cầu, tạo nên một bức tranh sơn thủy hữu tình.

Đặc biệt, đây chính là quê hương sản sinh ra những làn điệu dân ca Quan họ đằm thắm, ngọt ngào – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh. Trở về làng Diềm là trở về với không gian làng quê Bắc Bộ mộc mạc, nơi vẫn hiện hữu những hình ảnh quen thuộc “cây đa, bến nước, sân đình”.

Đến với làng Diềm, du khách có dịp tham quan cụm di tích tiêu biểu gồm đền Cùng – Giếng Ngọc, đền Vua Bà, đình Diềm và Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, qua đó cảm nhận trọn vẹn không gian văn hóa dân gian đặc sắc của vùng quê Kinh Bắc.

Từ mảnh đất này, những câu Quan họ đầu tiên đã cất lên, lan tỏa khắp miền Kinh Bắc và được lưu truyền cho đến ngày nay. Đặc biệt, trong số 49 làng Quan họ gốc của Bắc Ninh, chỉ riêng làng Diềm có đền thờ Thủy tổ Quan họ, vì vậy nơi đây được coi là làng Quan họ cổ. Người dân vẫn truyền tai nhau rằng, chính vì là cái nôi của Quan họ nên giọng hát của người làng Diềm luôn mang nét hồn hậu, mượt mà và đậm tình riêng có.

Cách đền Vua Bà không xa là đền Cùng và Giếng Ngọc, gắn với truyền thuyết về hai nàng công chúa Ngọc Dung và Thủy Tiên. Giếng Ngọc có mạch nước trong xanh quanh năm không cạn, được người dân địa phương coi là giếng thiêng, biểu trưng cho sự tinh khiết và nguồn mạch văn hóa của làng. Điều đặc biệt thu hút du khách chính là làn nước trong vắt, có thể nhìn thấy tận lớp đá ong tự nhiên sâu thẳm dưới lòng giếng, tạo cảm giác linh thiêng và huyền bí.

Bên cạnh đó, đình Diềm là công trình kiến trúc tiêu biểu của làng, được dựng từ cuối thế kỷ XVII, thờ Đức thánh Tam Giang và là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng quan trọng.

Đình còn lưu giữ cửa võng chạm khắc gỗ tinh xảo, đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc dân gian đặc sắc của cha ông. Những mảng chạm rồng, phượng, hoa lá không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh tư duy biểu tượng và đời sống tinh thần của cư dân Kinh Bắc xưa.

Tiếp nối mạch nguồn truyền thống ấy trong không gian đương đại, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh được xây dựng như một điểm nhấn văn hóa mới của tỉnh Bắc Ninh. Công trình được đầu tư với kinh phí khoảng 240 tỉ đồng, xây dựng trên khu đất rộng hơn 19.000 m² tại thôn Viêm Xá, hoàn thành năm 2020 và đạt Giải Bạc Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia lần thứ 15 (2022–2023).

Công trình lấy cảm hứng từ mái đình truyền thống, kết hợp lớp vỏ bao che hai lớp và hệ giàn tre bên ngoài với họa tiết nón Ba Tầm - biểu tượng quen thuộc của văn hóa Quan họ.

Bên trong khán phòng, hệ thống bàn ghế gỗ gõ đỏ do nghệ nhân làng nghề Đồng Kỵ chế tác không chỉ phục vụ biểu diễn mà còn góp phần quảng bá tinh hoa nghề thủ công truyền thống của địa phương.

Hằng năm, lễ hội làng Diềm được tổ chức với nhiều nghi thức truyền thống, kết hợp các hoạt động hát Quan họ giao duyên, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Không gian lễ hội, hòa quyện cùng cảnh sắc làng quê và nếp sinh hoạt văn hóa lâu đời, tạo nên sức hấp dẫn riêng có cho vùng đất này.

Làng Diềm không chỉ là địa chỉ văn hóa - tâm linh quan trọng của Bắc Ninh mà còn là điểm tham quan tiêu biểu trong tour du lịch miễn phí của tỉnh.

Ghé thăm làng Diềm, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng các di tích cổ mà còn có cơ hội sống chậm lại trong không gian văn hóa Quan họ, nơi những giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ, lan tỏa và tiếp nối qua thời gian.