Cặp tượng sư tử Tháp Mẫm: Kiệt tác đến từ đá trầm tích

VHO - Sở hữu những đường nét điêu khắc độc bản, cặp sư tử đá Tháp Mẫm kiệt tác từ nguồn gốc đá trầm tích đang được ngành chức năng tỉnh Gia Lai và các nhà khoa học hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.

Hiện vật độc bản

Tháp Mẫm phân bố trên một gò đất cao nằm trong không gian nội vi của thành Vijaya (thành Hoàng Đế thời Tây Sơn), là kinh đô của vương quốc Champa xưa. Sau sáp nhập thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai. Tháp Mẫm được xem là một trong những di tích kiến trúc tiêu biểu trong lịch sử nghệ thuật Champa.

Sau một thời gian rất dài kể từ cuộc khai quật đầu tiên với sưu tập di vật đồ sộ được tìm thấy vào năm 1934, đến năm 2011 di tích Tháp Mẫm tiếp tục được khai quật với sự phối hợp của Bảo tàng tỉnh Bình Định (nay là Bảo tàng tỉnh Gia Lai) và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội, với diện tích hơn 1.000m² thám sát và khai quật.

Ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai cho biết: “Trong số nhiều di vật điêu khắc trang trí bằng sa thạch từng được phát hiện tại tháp Mẫm có 4 tượng sư tử với cùng đặc điểm trang trí, kích thước và quy cách tạo hình.

Trong đó, có hai hiện vật hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng điêu khắc Chăm - Đà Nẵng và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam TP.HCM cũng đều được tìm thấy trong cuộc khai quật diễn ra vào năm 1934. Hai hiện vật sư tử được phát hiện trong thời gian gần đây hiện đang được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai.

Đây là những hiện vật trong tình trạng khá nguyên vẹn và đã được chế tác hoàn thiện, là một thành phần trang trí kiến trúc.

Trong đó, một hiện vật được sưu tầm trong quá trình san ủi lấy đất ở chân gò phía Đông Bắc của di tích vào năm 2002 (ký hiệu BTBĐ.1424/Đ.170; cao 0,97m và rộng 58x55cm), hiện vật còn lại được phát hiện trong cuộc khai quật tại tháp Mẫm vào năm 2011 (ký hiệu BTBĐ.4417/Đ.1977; cao 0,97m và rộng 0,6x0,62m)”.

Theo ông Bùi Tĩnh, đây là hai trong số những hiện vật trang trí kiến trúc hiếm hoi còn sót lại tiếp tục được tìm thấy sau cuộc khai quật đầu tiên của các nhà khảo cổ học người Pháp diễn ra từ năm 1934, thể hiện sư tử ở dạng bán tròn, nằm ở vị trí trang trí góc của kiến trúc.

Hiện nay, hai tượng sư tử đá được tìm thấy ở di tích Tháp Mẫm đang được UBND tỉnh Gia Lai tổ chức củng cố làm hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia. Hai tượng sử tử này được chế tác từ sa thạch hạt mịn, màu xám xanh đậm, bề mặt có lớp phong hóa màu xám nâu.

Nói về lý do chọn cặp tượng sư tử đá làm hồ sơ đệ trình bảo vật quốc gia, ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai chia sẻ: Đây là hai hiện vật độc bản. Số tượng sư tử đá phát hiện ở Tháp Mẫm đến nay là bốn tiêu bản, song chỉ có hai hiện vật đang lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai, tạo điều kiện hình thành tập hợp tư liệu (sưu tập) duy nhất của loại hình tượng sư tử trang trí góc kiến trúc thuộc phong cách Vijaya cho đến hiện nay.

Ngoài ra, điểm độc đáo nổi bật nhất của hai tượng sư tử đá Tháp Mẫm nằm ở kỹ thuật tạo hình và phương thức biểu đạt nội dung.

Xuất hiện “ngực phù nữ” trên tượng sư tử đá

Đề cập đến nghệ thuật hai tượng sử tử đá tại Tháp Mẫm, TS Nguyễn Khánh Trung Kiên, Phó viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho biết: Tại Tháp Mẫm, các nhà khảo cổ đánh giá hệ thống tượng thờ ở đây là một hiện tượng “độc nhất vô nhị”. Trái với truyền thống chủ yếu dùng phù điêu nông của các đền tháp Champa khác, Tháp Mẫm sở hữu dàn tượng tròn khối lớn uy hùm chịu ảnh hưởng đậm nét của nghệ thuật Khmer phong cách Bayon.

Theo TS Nguyễn Khánh Trung Kiên, cặp tượng sư tử đá cao 0,97m đóng vai trò gánh đỡ góc chân đế tháp đã gây kinh ngạc cho giới nghiên cứu. Không chỉ sử dụng thủ pháp nhân hóa phần thân dưới với tư thế hai chi trước giơ cao đầy uy lực, một số cá thể sư tử Tháp Mẫm còn xuất hiện chi tiết ngực phụ nữ.

Đây được xem là điểm nhấn vô cùng độc đáo, thể hiện tín ngưỡng phồn thực nguyên thủy hoặc sự dung hợp giới tính đầy bí ẩn trong biểu tượng bảo vệ tâm linh của người Chăm cổ.

Nhận diện giá trị sưu tập sư tử bằng đá tại Tháp Mẫm, PGS.TS Bùi Văn Liêm - Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng Thư ký Hội Khảo cổ học Việt Nam cho biết: Cặp sư tử Tháp Mẫm là loại tượng chống góc chân đế tháp, thân người hoá đầu sư tử, hai chi trước giơ cao đỡ tải trọng bên trên, được chạm nổi cao gần thành tượng tròn trên khối đá sa thạch hình ngũ giác, chiều cao trong khoảng 0,97m như một mô đun tương đối thống nhất.

Nhóm hiện vật này thuộc phong cách Bình Định (phong cách Tháp Mẫm), có niên đại nửa sau thế kỷ XIII, cùng chân trời tạo hình với điêu khắc đá Tháp Dương Long.

Theo PGS.TS Bùi Văn Liêm, sưu tập sư tử Tháp Mẫm cần được nhìn như một tập hợp thống nhất về loại hình, chức năng và niên đại, thay vì những hiện vật rời. Ba đặc trưng nổi lên đó là, tượng chống góc chân đế với tư thế đỡ tải, thân người hoá - đầu sư tử, và mô đun chiều cao khoảng 0,97m.

Trên nền ba đặc trưng đó, có thể nhận diện bốn lớp giá trị gồm: tư liệu gắn với di tích, loại hình, nghệ thuật – tạo hình và định niên, chuẩn phong cách.