Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy với thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

VHO - Ngày 26.1, tại thôn Khúc Thủy, xã Bình Minh, Hà Nội, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam (KHLSVN) phối hợp với chùa Thắng Nghiêm tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy với thời tuổi trẻ của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn”. Sự kiện nhằm làm sáng tỏ thêm những vấn đề lịch sử còn bỏ ngỏ, đồng thời khẳng định giá trị to lớn của một di tích gắn với danh nhân kiệt xuất của dân tộc Việt Nam.

Tọa đàm thu hút sự tham gia của đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực như Lịch sử, Hán Nôm, Văn hóa, Tôn giáo, đến từ Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Tham dự Toạ đàm còn có chuyên gia đến từ các cơ quan nghiên cứu và các cơ sở đào tạo như Viện Sử học, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, Viện Nghiên cứu Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Đại Nam…

Không gian tâm linh độc đáo 

Chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy là một ngôi cổ tự có lịch sử rất lâu đời, tọa lạc ngay bên dòng sông Nhuệ, thuộc thôn Khúc Thủy, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai trước đây (nay là thôn Khúc Thủy, xã Bình Minh, Hà Nội).

Vị trí địa lý đặc biệt này đã góp phần hình thành nên một không gian văn hóa - tâm linh bền vững, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng dân cư suốt nhiều thế kỷ.

Theo chia sẻ của Thượng tọa Thích Minh Thanh, trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, chùa Thắng Nghiêm đã nhiều lần thay đổi tên gọi qua các triều đại khác nhau để phù hợp với tư tưởng trị quốc, dấu ấn chính trị – văn hóa của từng thời kỳ, đồng thời nhằm tôn vinh “Thang mộc ấp Khúc Thủy”.

Đây chính là minh chứng sinh động cho sự gắn kết chặt chẽ giữa tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa, kinh tế, chính trị, xã hội với đời sống cộng đồng qua hơn một thiên niên kỷ lịch sử.

Theo đó, chùa Thắng Nghiêm không chỉ là một di tích lịch sử đơn thuần, mà còn là một di sản sống động, cần được bảo tồn, gìn giữ và phát huy trong bối cảnh đương đại.

Một điểm đặc biệt đáng chú ý là hiện nay, trong khuôn viên chùa Thắng Nghiêm vẫn còn Ban thờ phụng Đức Thánh Trần Hưng Đạo và Công chúa Thụy Bà - người được truyền tụng là mẹ nuôi, đồng thời cũng là cô ruột của Trần Hưng Đạo.

Điều này phản ánh rõ nét sự hòa quyện giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo, tạo nên một không gian tâm linh độc đáo hiếm có trong hệ thống chùa chiền Việt Nam.

Chính sử ghi nhận rằng, chùa Thắng Nghiêm được xây dựng từ thời vua Lý Thái Tổ (1009 - 1028). Đại Việt sử ký toàn thư, phần Kỷ nhà Lý, niên hiệu Thái Tổ Hoàng đế có chép: “Năm 1010, mùa thu, tháng 7, vua Lý Thái Tổ từ thành Hoa Lư dời đô ra kinh phủ ở thành Đại La… Lại ở trong thành làm chùa ngự Hưng Thiên và tinh lâu Ngũ Phượng. Ngoài thành về phía Nam dựng chùa Thắng Nghiêm…”.

Tư liệu này khẳng định vị trí đặc biệt của chùa Thắng Nghiêm ngay từ buổi đầu hình thành kinh đô Thăng Long.

“Khoảng trống” thời niên thiếu của Trần Hưng Đạo

Trong suốt chiều dài lịch sử, chùa Thắng Nghiêm không chỉ là một trung tâm Phật giáo quan trọng mà còn là nơi sinh sống, tu hành của nhiều bậc danh tăng, danh tướng nổi tiếng thời Lý - Trần như Khuông Việt Quốc sư, Vạn Hạnh Quốc sư, Trùng Liên Bảo Tích Quốc sư, Đạo Huyền Quốc sư, Huyền Thông Quốc sư.

Đặc biệt, theo nhiều tư liệu và truyền thuyết địa phương, chùa chính là nơi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn được Thiền sư Đạo Huyền nuôi dưỡng, rèn luyện từ khi mới 7 tuổi, tạo nền tảng quan trọng để sau này trở thành một trong những vị anh hùng kiệt xuất nhất trong lịch sử Đại Việt.

Chùa Thắng Nghiêm thuộc quần thể thánh tích làng Khúc Thủy, một địa phương mang đậm bản sắc văn hóa tâm linh. Trải qua nhiều triều đại, chùa được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như chùa Bụt, chùa Pháp Vương (chùa Bà Chúa Hến) thời Đinh.

Chùa Thắng Nghiêm thời Lý; chùa Trì Long, chùa Trì Bồng thời Trần; chùa Liên Trì thời Lê; chùa Phúc Đống thời Nguyễn; và danh hiệu Phật Quang Đại Tùng Lâm là tên gọi chung cho cả quần thể thánh tích.

Ngày nay, chùa được nhân dân địa phương quen gọi là chùa Khúc Thủy.

Đáng chú ý, chùa hiện vẫn còn lưu giữ 34 đạo sắc phong từ các triều đại phong kiến, là minh chứng rõ nét cho giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt của di tích này trong hệ thống chùa chiền Việt Nam.

Theo PGS.TS. Đinh Quang Hải, nguyên Viện trưởng Viện Sử học, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, việc thờ phụng Đức Thánh Trần tại chùa Thắng Nghiêm bắt nguồn từ truyền thuyết địa phương.

Theo đó, khi còn nhỏ, Trần Quốc Tuấn đã được đưa về chùa Thắng Nghiêm để lánh biến cố, được nuôi dưỡng, học tập, và được cha là Trần Liễu nhờ “thầy giỏi nhất” trong thiên hạ truyền dạy không chỉ chữ nghĩa, võ thuật mà còn cả y thuật.

Cuộc đời và sự nghiệp vĩ đại của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã được nghiên cứu sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa, y học. Nhiều công trình nghiên cứu, sách báo, bài viết đã được công bố và xã hội hóa rộng rãi.

Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, vẫn tồn tại một “khoảng trống lịch sử” liên quan đến hơn 10 năm thời niên thiếu của Trần Quốc Tuấn, từ khoảng 7 tuổi đến 15 - 16 tuổi, sau biến cố tháng Giêng năm Đinh Dậu (1237) khi Trần Thủ Độ ép vua Trần Cảnh lấy Thuận Thiên, vợ của Trần Liễu đang mang thai.

GS.TS. Đinh Khắc Thuân (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết, chùa Thắng Nghiêm còn có tên chữ là Phúc Đống tự, trải qua nhiều biến đổi và hiện nay đã được tôn tạo khang trang. Việc thờ phụng Đức Trần Hưng Đạo tại đây cũng dựa trên truyền thuyết địa phương về quá trình nuôi dưỡng, học hành của Trần Quốc Tuấn tại chùa.

Bên cạnh đó, tại xã Thanh Thùy trước đây còn có chùa Dụ Tiền, hiện vẫn còn bia đá thời Trần dựng năm Đại Trị thứ 3 (1360). Văn bia Thắng Nghiệp Luật tự thạch trụ cho thấy vùng đất Khúc Thủy - Bình Minh là một vùng đất cổ, nơi tồn tại nhiều ngôi chùa lớn từ thời Trần, củng cố thêm các luận điểm khoa học về vai trò lịch sử - văn hóa của khu vực này.

Theo Ban Tổ chức, tọa đàm đã tiếp nhận 10 bài tham luận khoa học được đầu tư công phu, nghiêm túc, cung cấp nhiều tư liệu mới có độ tin cậy cao, góp phần làm rõ các vấn đề liên quan đến Đức Thánh Trần.

Nhà sử học Dương Trung Quốc, Phó Chủ tịch Hội KHLSVN, nhận định: Có nhiều cơ sở khoa học để bước đầu kết luận rằng chùa Thắng Nghiêm chính là nơi Trần Quốc Tuấn từng ẩn cư, học tập và tu luyện.

Đây là một phát hiện quan trọng, góp phần làm sáng tỏ “khoảng trống lịch sử của Đại Việt thế kỷ XIII”, đồng thời bổ sung những tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu, biên soạn lịch sử Việt Nam nói chung và 175 năm triều đại nhà Trần (1225 - 1400) nói riêng.