Bài 2- Đô thị di sản sáng tạo trong hệ sinh thái văn hóa Đà Nẵng

VHO - Những nỗ lực và thành tựu của Hội An trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản đô thị sẽ là nền tảng để bước vào giai đoạn phát triển mới trong không gian TP. Đà Nẵng mở rộng theo mô hình hai cấp. Đây vừa là cơ hội để Hội An tham gia hành trình phát triển công nghiệp văn hóa cùng Đà Nẵng, vừa đặt ra thách thức giữ vững bản sắc và tiếng nói cộng đồng trong quá trình sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập toàn cầu.

Di sản: Nguồn lực mềm

Sau sáp nhập hành chính, Hội An được định hình một cụm đô thị di sản sáng tạo gồm 3 phường và 1 xã đảo trong không gian Đà Nẵng mở rộng. Về cấu trúc, có thể nhận diện ba lớp không gian bổ sung chức năng: Vùng lõi di sản tập trung kiến trúc, di tích và lễ hội; Vùng nghề - sinh thái là không gian lưu giữ tri thức thủ công và nông nghiệp bản địa; Vùng biển - du lịch sáng tạo kết nối sinh thái biển, ẩm thực và nghệ thuật đương đại.

Cấu trúc mới mở ra cơ hội tiếp cận hạ tầng, truyền thông và thị trường du lịch quốc tế của Đà Nẵng. Sự phân vai này giúp tối ưu hóa năng lực tiếp nhận hạ tầng, truyền thông, logistics và công nghệ số của Đà Nẵng, đồng thời mở rộng biên độ trải nghiệm văn hóa ngoài vùng lõi phố cổ.

Tuy vậy, bối cảnh mới cũng dẫn đến nguy cơ “phai nhạt bản sắc” nếu thiếu cơ chế thể chế mềm bảo đảm tư cách pháp nhân văn hóa của Hội An trong các mạng lưới quốc tế; đồng thời đặt ra thách thức giữ vững tư cách pháp nhân văn hóa và tiếng nói cộng đồng Hội An trong quy hoạch tổng thể.

Nguy cơ giảm vai trò, tiếng nói cộng đồng ở cấp phường, cùng những khác biệt về ưu tiên phát triển của Đà Nẵng, đòi hỏi một mô hình quản trị tích hợp nơi hành chính có thể tập trung nhưng vận hành văn hóa - sáng tạo cần phân quyền.

Khuyến nghị quốc tế về các thành phố và vùng sáng tạo chỉ ra rằng, những mô hình liên đô thị hiệu quả thường dựa trên nguyên tắc đa trung tâm, liên kết chức năng và chuỗi giá trị sáng tạo xuyên ranh giới hành chính, điều mà Đà Nẵng - Hội An đang có điều kiện hiện thực hóa nếu thiết kế đúng “khung thể chế mềm” và công cụ điều tiết.

Từ góc nhìn quốc tế, Hội An là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới các đô thị di sản thế giới (OWHC) và mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN). Tuy nhiên, để giữ vững vị thế này, Hội An cần bước sang giai đoạn phát triển mới, giai đoạn cần xác định di sản đô thị không chỉ được bảo tồn, tôn tạo mà còn phải trở thành “nguồn lực mềm” cho đổi mới sáng tạo.

Sự thành công trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì bản sắc địa phương trong khi mở rộng biên độ sáng tạo và liên kết vùng, để Hội An thực sự trở thành hình mẫu về đô thị di sản sáng tạo của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Cụm đô thị sáng tạo Hội An trong hệ sinh thái văn hóa sáng tạo Đà Nẵng

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, khung đánh giá của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) năm 2023 về các thành phố văn hóa - sáng tạo, các đô thị có khả năng kết hợp giữa di sản và công nghiệp văn hóa thường đạt hiệu suất tăng trưởng kinh tế cao hơn 15-20% so với mô hình du lịch truyền thống. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để Hội An tái cấu trúc chiến lược phát triển trong giai đoạn 2025-2035, hướng tới mô hình đô thị di sản sáng tạo gắn với hệ sinh thái truyền thống - công nghệ - du lịch của TP. Đà Nẵng.

Từ đó, đưa ra đề xuất định hướng phát triển cụm đô thị sáng tạo Hội An trong hệ sinh thái văn hóa sáng tạo Đà Nẵng giai đoạn 2025-2035.

Trong mô hình TP. Đà Nẵng mới sau sáp nhập, Hội An cần được xác lập vị thế là một cụm đô thị di sản sáng tạo gồm các phường có chức năng và bản sắc khác nhau nhưng liên kết trong cùng một hệ sinh thái. Cách tiếp cận này phù hợp với xu thế quản trị đô thị di sản mà UNESCO khuyến nghị - “bảo tồn di sản trong dòng chảy phát triển”.

Trên cơ sở đó, định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và du lịch của Hội An cần được mở rộng theo hướng mỗi phường là một “điểm sáng tạo” trong hệ sinh thái văn hóa sáng tạo Đà Nẵng.

Chẳng hạn khu vực Minh An, Cẩm Phô và Sơn Phong của TP. Hội An cũ có thể trở thành trung tâm trình diễn, kể chuyện di sản và lưu trú nghệ thuật.

Vùng Thanh Hà, Cẩm Kim và Trà Quế cũ duy trì vai trò sáng tạo thủ công, sản xuất gốm, mộc, nông sản bản địa; Cửa Đại, Cẩm An và Cẩm Châu hướng đến mô hình du lịch sinh thái, ẩm thực và nghệ thuật biển.

Sự kết nối giữa các vùng chức năng này với ngành truyền thông, phim, sự kiện và quảng cáo của Đà Nẵng sẽ tạo nên hành lang sáng tạo vùng duyên hải miền Trung - một “mạng lưới di sản - truyền thông” có sức lan tỏa quốc gia.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong kỷ nguyên số, cụm đô thị sáng tạo Hội An cần ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản lý, trưng bày và quảng bá.

Mọi chiến lược phát triển cụm đô thị di sản sáng tạo Hội An chỉ có thể thành công khi người dân trở thành chủ thể sáng tạo, không chỉ là người bảo tồn, mà là người sáng tạo giá trị mới từ di sản. Cộng đồng địa phương cần tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong quá trình định hình cụm đô thị di sản sáng tạo Hội An trong hệ sinh thái văn hóa sáng tạo Đà Nẵng.

Bài 1- Phát triển công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới

VHO - Việc sáp nhập TP. Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam mở ra cơ hội tối ưu hóa nguồn lực, hình thành cực tăng trưởng mới về văn hóa, du lịch. Đồng thời, đặt ra yêu cầu đổi mới trong chiến lược bảo tồn di sản đô thị cổ Hội An và phát triển công nghiệp văn hóa Đà Nẵng.

Cần xây dựng chương trình đào tạo năng lực sáng tạo và quản lý văn hóa cho các hộ dân, nghệ nhân và doanh nghiệp nhỏ, khuyến khích hình thành Quỹ sáng tạo cộng đồng Hội An nhằm huy động nguồn lực xã hội và tài trợ quốc tế.

Cơ chế hợp tác giữa nghệ nhân truyền thống và nhà thiết kế trẻ cần được thúc đẩy để hình thành chuỗi sản phẩm “Made in Hội An - Promoted by Đà Nẵng”, vừa gìn giữ bản sắc, vừa lan tỏa thương hiệu vùng. Việc phát huy vai trò cộng đồng như vậy phản ánh đúng nguyên tắc di sản là một quá trình sống động, là nền tảng của phát triển văn hóa bền vững trong thế kỷ XXI .

“Nhìn tổng thể, định hướng phát triển cụm đô thị di sản sáng tạo Hội An giai đoạn 2025-2035 định vị Hội An không chỉ là một cụm di sản được bảo tồn, mà là đô thị di sản sáng tạo vận hành trong hệ sinh thái văn hóa TP. Đà Nẵng. Đây sẽ là mô hình “song trục sáng tạo” - di sản và truyền thông - nhằm đạt được sự cân bằng giữa bảo tồn, sáng tạo và phát triển bền vững, qua đó củng cố vị thế của Việt Nam trong mạng lưới các đô thị sáng tạo toàn cầu”, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương nhấn mạnh.

           ( Còn tiếp)