Ba thế hệ giữ lửa nghề đúc đồng làng Chè

VHO - Từ những chiếc trống đồng cổ được người ông dày công nghiên cứu, phục dựng đến những sản phẩm mang dấu ấn sáng tạo của con cháu hôm nay, ba thế hệ trong gia đình Nghệ nhân ưu tú Đặng Ích Hoàn đã viết tiếp câu chuyện về nghề truyền thống. Với họ, lò đúc là nơi trao truyền bí quyết, nuôi dưỡng tình yêu nghề và niềm tự hào về di sản quê hương.

Làng Chè (Trà Đông), xã Thiệu Trung, Thanh Hóa, quê hương nhà sử học Lê Văn Hưu, từ lâu nổi tiếng với nghề đúc đồng. Năm 2018, nghề thủ công nơi đây được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trải qua nhiều thăng trầm, những lò đúc vẫn được duy trì bằng tâm huyết của các nghệ nhân và những người thợ lành nghề. Trong số đó, gia đình ông Đặng Ích Hoàn là một điển hình về sự tiếp nối nghề từ đời này sang đời khác.

Từ người cha phục dựng trống đồng cổ

Trong căn phòng vừa tiếp khách vừa trưng bày sản phẩm, ông Hoàn kể về hành trình làm nghề của gia đình. Phía sau nhà, tiếng búa hòa cùng tiếng bễ lò và nhịp làm việc hối hả của những người thợ đang hoàn thiện từng món đồ đồng.

Cha ông là cụ Đặng Ích Hoán, được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân năm 1980. Cụ dành nhiều thời gian nghiên cứu sử sách, tìm hiểu mẫu trống cổ để phục chế trống đồng theo phiên bản Ngọc Lũ bằng phương pháp thủ công. “Từ cha, tôi được truyền lại nghề và tình yêu với nghề. Đó cũng là lý do tôi quyết tâm gắn bó với đúc đồng cho đến hôm nay”, ông chia sẻ.

Sinh năm 1961, lớn lên trong gia đình kinh tế khó khăn, ông Hoàn vừa học vừa làm từ nhỏ. Những sản phẩm tinh xảo qua bàn tay người thợ luôn khiến cậu bé tò mò: Từ nguyên liệu thô mộc, người ta đã làm thế nào để tạo nên những hoa văn tinh tế như thế? Theo cha học nghề, khoảng 15 tuổi ông đã nắm được kỹ thuật cơ bản, từ làm khuôn đến các công đoạn đúc.

Về sau, ông hiểu nghề này đòi hỏi cả sức bền lẫn kinh nghiệm. Từ chuẩn bị nguyên liệu, làm khuôn, nấu đồng, rót khuôn đến làm nguội, đánh bóng, nhuộm màu, khâu nào cũng cần chính xác. Chất lượng đồng nung đặc biệt quan trọng, bởi sai sót có thể khiến thành phẩm phải xử lý hoặc làm lại. “Đúc đồng quan trọng nhất là kinh nghiệm. Gần 50 năm làm nghề, tôi vẫn phải theo dõi sát từng công đoạn. Khâu nào chưa đạt thì phải sửa ngay. Người thực sự am hiểu tường tận nghề này trong làng giờ không còn nhiều”, ông Hoàn nói.

Gần năm thập niên gắn bó với lò đúc, ông cùng gia đình phục dựng, chế tác chiêng, trống, tượng, đồ thờ, lư hương, con giống... Riêng những chiếc trống đồng Đông Sơn, ngoài kỹ thuật đúc, người thợ còn phải hiểu lịch sử, văn hóa và nghệ thuật trang trí để thể hiện đúng hoa văn, kiểu dáng của mẫu trống cổ.

Năm 2009, ông cùng các nghệ nhân trong làng đúc thành công chiếc trống đường kính 1,21m, cao 95cm, nặng 364kg, được giới thiệu là lớn nhất Việt Nam thời điểm đó. Cũng năm này, ông tham gia thực hiện 50 chiếc trống làm kỷ vật hướng tới Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội và chế tác trống khắc họa cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 2011, ông đúc hai chiếc trống đường kính 79cm, cao 63cm, thể hiện hình ảnh lịch sử Việt Nam. Năm 2013, gia đình ông phát tâm đúc trống đồng, súng thần công, kiếm đồng dâng tặng Khu lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Quảng Bình.

Năm 2016, ông được UBND tỉnh Thanh Hóa phong tặng danh hiệu Nghệ nhân và Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Song điều khiến ông vui hơn cả là nghề của gia truyền đã có người tiếp nối.

Hai người con tiếp nối nghiệp nhà

Hai con trai ông Hoàn là Đặng Quốc Phượng (sinh năm 1985) và Đặng Quốc Toàn (sinh năm 1991) đều chọn nối nghiệp cha. Lớn lên giữa tiếng búa và những khuôn đúc, hai anh em sớm quen với công việc ở xưởng, từng bước tích lũy kinh nghiệm, làm chủ các công đoạn chế tác. Được cha tận tình chỉ bảo, cả hai kiên trì rèn tay nghề, đồng thời tìm tòi để đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của nghề đúc đồng.

Đặng Quốc Toàn được ghi nhận là một trong những nghệ nhân trẻ của làng Chè Đông, được vinh danh về tay nghề khi mới 25 tuổi. Năm 2020, anh được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam tặng danh hiệu Nghệ nhân thợ giỏi làng nghề Việt Nam. Cũng trong năm này, anh cùng những người thợ trong nhà thực hiện chiếc trống đồng có đường kính 2,35m, cao 1,86m, nặng khoảng 7 tấn. Theo gia đình, đây là chiếc trống có kích thước lớn nhất thế giới tại thời điểm chế tác. Trước đó, năm 2017, người anh Đặng Quốc Phượng cũng đúc thành công đôi súng thần công bằng đồng, được giới thiệu là lớn nhất Việt Nam.

Những công trình có kích thước lớn, đòi hỏi kỹ thuật phức tạp cho thấy sự trưởng thành của lớp thợ trẻ trên nền tảng kinh nghiệm cha ông truyền lại. Từ cụ Đặng Ích Hoán đến ông Đặng Ích Hoàn, rồi Đặng Quốc Phượng và Đặng Quốc Toàn, mỗi người có những thành quả riêng nhưng đều chung sự gắn bó với lò đúc của gia đình. Qua bao năm tháng, điều được gìn giữ còn là thái độ làm việc cẩn trọng, tỉ mỉ và không dễ bằng lòng với những gì đã đạt được.

Với ông Hoàn, một món đồ đồng hoàn thiện chưa phải là điểm dừng của quá trình sáng tạo. Sau mỗi lần chế tác, ông cùng các con lại tìm hiểu thêm về hoa văn, kiểu dáng, thử nghiệm những cách làm để nâng cao chất lượng. Việc đáp ứng nhu cầu thị trường luôn đi cùng mong muốn giữ được những nét độc đáo của nghề thủ công truyền thống.

“Đúc đồng làng Chè từ lâu được biết đến không chỉ bởi giá trị của sản phẩm mà còn bởi ý thức, lòng tự hào của người dân làng nghề trong việc bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống. Gia đình tôi chưa bao giờ thỏa mãn với những sản phẩm đã làm ra mà luôn nghiền ngẫm, tìm tòi, tiếp tục nghiên cứu, chế tác những sản phẩm có chất lượng, kỹ thuật cao nhưng vẫn giữ được nét độc đáo, đặc trưng truyền thống”, ông Hoàn chia sẻ.

Ở làng Chè hôm nay, tiếng búa vẫn đều đặn vang lên giữa hơi nóng hầm hập của lò đúc. Trong xưởng nhà ông Hoàn, hai người con tiếp tục công việc mà cha và ông nội từng theo đuổi, từ những món đồ thờ đến những chiếc trống mang dấu ấn văn hóa Đông Sơn. Kinh nghiệm của người đi trước được tiếp nhận, bổ sung bằng tay nghề và những tìm tòi của lớp trẻ, để các sản phẩm làm ra vừa giữ được nét truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu của đời sống.

Từ những mẫu trống cổ được cụ Đặng Ích Hoán dày công nghiên cứu, phục dựng đến các sản phẩm do con cháu thực hiện hôm nay là hành trình gần nửa thế kỷ của ông Hoàn và nhiều năm nối nghiệp trong một mái nhà. Với người nghệ nhân đã dành phần lớn cuộc đời bên lò đúc, niềm vui giản dị là giờ đây, tiếng búa từ xưởng phía sau vẫn vang lên dưới bàn tay những người con. Công việc cha ông truyền lại đã có người tiếp bước, để ngọn lửa nghề làng Chè tiếp tục được giữ gìn trong chính gia đình mình.