Phát hiện thành phố 3.000 năm tuổi ở Trung Á

VHO - Một thành phố có niên đại khoảng 3.000 năm tại Uzbekistan vừa được phát hiện bởi nhóm khảo cổ học Trung Quốc – Uzbekistan, mở ra những hiểu biết mới về cấu trúc và quy hoạch đô thị thời kỳ đồ sắt sơ kỳ ở Trung Á.

Phát hiện được thực hiện tại di chỉ Bandikhan II, thuộc vùng Surxondaryo, Uzbekistan. Khu định cư có hình dạng gần vuông, được xây dựng vào khoảng thế kỷ X trước Công nguyên và tồn tại đến thế kỷ VIII trước Công nguyên.

Theo ông Chu Giang Tùng, thành viên nhóm khảo cổ đến từ Trường Di sản Văn hóa, Đại học Tây Bắc, đây là lần đầu tiên các cuộc khai quật làm rõ được bố cục tổng thể, phương pháp xây dựng cũng như chức năng của đô thị cổ này trong thời kỳ đồ sắt sơ kỳ.

Di chỉ Bandikhan II thực tế đã được phát hiện từ năm 1969, nhưng phải đến năm 2023, các cuộc khai quật quy mô mới được triển khai, với sự tham gia của Đại học Tây Bắc Trung Quốc, Đại học Quốc gia Termez và Bảo tàng Khảo cổ học Termez.

Các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật khu vực phía đông và xác định lớp văn hóa thấp nhất có niên đại từ đầu thời kỳ đồ sắt. Điều này giúp khẳng định Bandikhan II là khu định cư lớn nhất và được bảo tồn tốt nhất từng được phát hiện tại ốc đảo Bandikhan.

Nhiều cấu trúc quan trọng đã được phát lộ, bao gồm tường thành phía đông, một kho chứa bên trong, cùng năm căn phòng với hệ thống vách ngăn, cột chống và dấu vết sử dụng lửa.

Trong số đó, bức tường phía đông được bảo tồn gần như nguyên vẹn là phát hiện nổi bật. Tường có mặt cắt ngang hình thang, rộng 6,15m ở đáy và 4,3m ở đỉnh, cao khoảng 2,1m. Không giống các công trình cùng thời, tường không được xây trên móng chữ V mà được dựng bằng cách san phẳng mặt đất, phủ một lớp đất vàng sạch dày khoảng 0,1m, sau đó nén bùn để tạo kết cấu.

Bên trong tường thành, một kho chứa có kích thước 3,69 x 1,33m cũng được phát hiện.

Không gian nội đô cho thấy sự tổ chức rõ ràng. Năm căn phòng được bố trí liên hoàn theo trục tây bắc – đông nam. Trong các phòng, nhóm nghiên cứu ghi nhận nhiều dấu vết sử dụng lửa, cùng một chiếc giường và hốc đèn được xây ngay trên tường phía bắc. Hốc đèn có đáy phẳng, đỉnh vòm, phần bên trong bị nung đỏ do sử dụng nhiều lần, với các vết muội than còn lưu lại.

Di chỉ cũng cung cấp một bộ sưu tập hiện vật phong phú, chủ yếu là đồ gốm và công cụ bằng đá, cùng một số hiện vật bằng đồng. Đồ gốm gồm các loại bình có gờ, bát và đĩa đáy phẳng; trong khi các công cụ đá như phiến mài, chày, cối cho thấy hoạt động chế biến ngũ cốc. Hiện vật kim loại bao gồm dao và mũi tên, bên cạnh đó còn phát hiện cả vỏ sò.

Về đặc điểm hình thái, trang trí và kỹ thuật chế tác, các hiện vật gốm có nhiều điểm tương đồng với những phát hiện tại các di chỉ Kuchuktepa và Yaztepa, cho thấy chúng thuộc truyền thống văn hóa Yaz thời kỳ đầu của thời đại đồ sắt.

Dựa trên phương pháp định tuổi bằng đồng vị carbon phóng xạ, các nhà khảo cổ xác định lớp sớm nhất của Bandikhan II được hình thành vào thế kỷ X trước Công nguyên và tiếp tục được sử dụng đến thế kỷ VIII trước Công nguyên.

“Đây là một trung tâm đô thị được bảo tồn tốt, còn nguyên vẹn về cấu trúc của vương quốc Bactria cổ đại, xuất hiện sau thời kỳ suy tàn của văn hóa đồ đồng và trước khi Đế chế Ba Tư Achaemenid mở rộng”, ông Chu nhận định.

So sánh cho thấy cấu trúc tường thành và hệ thống kho chứa tại đây có nhiều điểm tương đồng với di chỉ thời kỳ đồ đồng Sapalitepa, nhưng khác biệt đáng kể so với Talashkantepa – nơi các tháp phòng thủ hình bán nguyệt được xây dựng dọc theo tường thành.

Theo các nhà nghiên cứu, phát hiện này cung cấp bằng chứng quan trọng giúp hiểu rõ hơn về hình thái các thành bang thời kỳ đồ sắt sơ kỳ ở miền nam Trung Á, cũng như quá trình chuyển đổi từ mô hình đô thị thời kỳ đồ đồng sang thời kỳ đồ sắt.

Hiện mới chỉ khoảng 300m² trong tổng diện tích ước tính 10.000m² của di chỉ được khai quật. Nhóm nghiên cứu dự kiến sẽ mở rộng phạm vi trong các mùa khảo cổ tiếp theo nhằm có cái nhìn toàn diện hơn về khu định cư cổ này.