Nhà tù ở Na Uy: Tù nhân được học nhạc, tập yoga, chơi thể thao

VHO - Theo ATI, một trang tin trực tuyến của Mỹ, kể từ khi đi vào hoạt động năm 2010, Halden thường được nhắc đến như “nhà tù nhân đạo nhất thế giới”. Cách tổ chức và quản lý tại đây đã làm dấy lên nhiều cuộc tranh luận về cải cách hệ thống giam giữ, khi môi trường sống và cách đối xử với phạm nhân được thiết kế để khuyến khích họ thay đổi tích cực.

Khác với nhiều quốc gia, các cai ngục ở Halden không mang súng và phạm nhân có điều kiện sinh hoạt tương đối thoải mái.

Halden tọa lạc trong khu rừng rộng hơn 300.000m² tại Østfold, miền nam Na Uy. Công trình không có dây thép gai, tháp canh hay hàng rào điện như các nhà tù thông thường. Dù được bao quanh bởi bức tường bê tông cao 6m, tổng thể khu trại giam vẫn được thiết kế hòa vào thiên nhiên với nhiều cây xanh, giúp giảm bớt cảm giác nặng nề.

Hans Henrik Høilund, một trong những kiến trúc sư tham gia thiết kế nhà tù Halden cho biết, mục tiêu của họ là tạo ra không gian “gần gũi với thế giới bên ngoài nhất có thể”. Ngay cả bức tường an ninh cũng được thiết kế bo tròn ở phần đỉnh để giảm bớt vẻ lạnh lẽo.

Triết lý này tiếp tục thể hiện ở các khu giam giữ bên trong. Các tòa nhà được xây dựng cao, thẳng để đón nhiều ánh sáng tự nhiên. Mỗi phòng giam đều có cửa sổ không song sắt nhìn ra khu rừng xung quanh.

Giám đốc nhà tù Are Høidal từng chia sẻ rằng thiết kế không gian là yếu tố được đặc biệt chú trọng nhằm tạo cảm giác thoáng đãng, dễ chịu cho người ở. Tuy vậy, ông khẳng định điều đó không đồng nghĩa với sự xa xỉ. Mỗi buồng giam chỉ rộng khoảng 10m², trang bị giường, bàn, nhà vệ sinh và vòi sen, những tiện nghi cơ bản đủ cho sinh hoạt.

Cuộc sống trong nhà tù Halden diễn ra theo lịch trình khá rõ ràng. Mỗi ngày bắt đầu từ 7h30 sáng khi cửa phòng giam được mở, và đến 20h30 phạm nhân quay lại phòng nghỉ.

Phần lớn thời gian ban ngày được dành cho lao động, học tập và các hoạt động sinh hoạt chung. Tù nhân có thể tham gia nhiều lớp học và hoạt động như học nhạc, tập yoga, học nghề mộc, cơ khí, may vá, nấu ăn hoặc chơi thể thao.

Nhà tù còn có phòng thu âm, đài phát thanh, thư viện, khu thể thao và khu leo núi trong nhà. Nhiều phạm nhân theo học các chương trình giáo dục để chuẩn bị cho cuộc sống sau khi mãn hạn tù.

Theo ông Are Høidal, mô hình này hướng đến việc giúp phạm nhân xây dựng sự tự tin, hình thành thói quen tích cực thông qua lao động và học tập, từ đó tạo nền tảng cho cuộc sống sau khi rời khỏi trại giam.

Mối quan hệ giữa phạm nhân và cán bộ trại giam cũng được xây dựng theo hướng tôn trọng và cởi mở. Các cai ngục không mang vũ khí, thường cùng ăn với phạm nhân và tham gia các hoạt động chung như bóng chuyền hay bóng bàn.

Một phạm nhân từng chia sẻ rằng những người làm việc tại đây đều đối xử với anh bằng sự tôn trọng. Theo anh, trải nghiệm ở Halden khác xa nhà tù trước đây, giống như sự đối lập giữa “thiên đường và địa ngục”.

Dù có môi trường sống tương đối thoải mái, Halden vẫn là nơi giam giữ những người phạm tội nghiêm trọng, từ buôn ma túy đến giết người. Theo các quan chức nhà tù, hình phạt lớn nhất đối với phạm nhân vẫn là việc bị tước đi quyền tự do.

Một phạm nhân cho biết điều, nặng nề nhất không phải là căn phòng, mà là cảm giác mất tự do. Khi cánh cửa phòng giam đóng lại vào ban đêm, mỗi người vẫn phải đối diện với sự cô độc trong không gian nhỏ.

Giám đốc Are Høidal từng nói với The Guardian rằng nếu một người bị giam trong bốn bức tường suốt nhiều năm, khi bước ra ngoài họ rất khó trở thành một công dân tốt. Theo ông, nếu đối xử với phạm nhân bằng sự hà khắc, điều đó không giúp họ thay đổi tích cực. Vì vậy, hệ thống nhà tù của Na Uy không đặt nặng việc trừng phạt mà chú trọng phục hồi nhân phẩm.

Thực tế cho thấy cách tiếp cận này mang lại kết quả đáng chú ý. Tại Na Uy, chỉ khoảng 20% tù nhân tái phạm, trong khi con số này ở nhiều quốc gia khác như Hoa Kỳ có thể lên tới 50 -  60%.

Ông Høidal cho biết hệ thống nhà tù Na Uy từng rất khắc nghiệt. Khi ông bắt đầu làm việc trong ngành cải huấn từ những năm 1980, các trại giam đặt nặng kiểm soát và an ninh, với tỉ lệ tái phạm lên tới 60 - 70%, không khác nhiều so với Mỹ.

Đến thập niên 1990, Na Uy tiến hành cải cách sâu rộng. Thay vì để phạm nhân bị giam phần lớn thời gian trong ngày, họ được khuyến khích học nghề, học văn hóa, tham gia lao động và các hoạt động chuẩn bị cho cuộc sống sau khi mãn hạn tù.

Theo ông Høidal, sau những cải cách lớn, tỉ lệ tái phạm ở Na Uy giảm xuống còn khoảng 20% sau hai năm và 25% sau năm năm. Ông Høidal khẳng định, triết lý của hệ thống cải huấn Na Uy rất rõ ràng: một nhà tù nhân đạo sẽ tạo ra những con người nhân đạo.