Một ngôn ngữ vĩ đại đang dần phai nhạt

VHO - Từng là ngôn ngữ có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử văn hóa nhân loại, tiếng Italia nay đối mặt nguy cơ phai nhạt khi làn sóng toàn cầu hóa và sự lấn át của tiếng Anh ngày càng gia tăng.

Cảnh báo đáng lo ngại này được đưa ra bởi người đứng đầu Học viện Accademia della Crusca, một trong những cơ quan ngôn ngữ lâu đời nhất thế giới, được thành lập từ thế kỷ XVI với sứ mệnh bảo tồn sự trong sáng của tiếng Italia.

Theo giáo sư D'Achille, sự xâm nhập ồ ạt của tiếng Anh vào mọi lĩnh vực đời sống đang làm suy yếu nghiêm trọng cấu trúc và bản sắc của ngôn ngữ Italia. Không thể phủ nhận rằng ngôn ngữ liên tục thay đổi và phát triển, nhưng cho rằng trong trường hợp tiếng Italia, sự đổi mới không phải là do bản địa tạo ra.

Điểm đáng lo ngại ở đây là tiếng Italia đang thay đổi theo hướng phụ thuộc, thay vì tự phát triển nội tại. Ngày càng nhiều từ ngữ và cụm từ tiếng Anh được sử dụng phổ biến trong đời sống hàng ngày, từ công việc, giáo dục đến truyền thông.

Đặc biệt, đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng này. Những thuật ngữ như “lockdown”(tạm dịch: phong toả), “smart working”(tạm dịch: làm việc từ xa) hay “contact tracing”(tạm dịch: truy vết tiếp xúc) nhanh chóng trở thành một phần quen thuộc trong giao tiếp thường nhật của người Italia. Hiện tượng này tạo nên một dạng ngôn ngữ lai được gọi là sự pha trộn giữa tiếng Italia và tiếng Anh.

Không chỉ dừng lại ở đời sống thường nhật, tiếng Anh còn lấn sâu vào lĩnh vực học thuật và nghiên cứu. Trong những năm gần đây, số lượng các trường đại học Italia cung cấp các khóa học đại học và sau đại học được giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh cũng đã tăng lên đáng kể.

Các nhà khoa học, học giả và nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực đang xuất bản các bài báo của họ bằng tiếng Anh thay vì tiếng Italia, như một cách để tiếp cận được nhiều độc giả hơn.

Giáo sư D'Achille cho biết: “Tiếng Anh đang dần làm suy yếu việc sử dụng tiếng Italia trong giới nghiên cứu và giáo dục. Hiện nay, việc xuất bản bằng tiếng Anh là điều thiết yếu, không chỉ để được các học giả nước ngoài đọc mà còn để được đánh giá cao ở Italia”.

Ông cũng cho biết thêm: “Hiện nay có những lĩnh vực mà tiếng Italia hầu như không được sử dụng, cũng như có những khóa học đại học chỉ được giảng dạy bằng tiếng Anh”. Chính vì vậy, khiến tiếng Italia dần mất đi vị trí trong chính môi trường tri thức của mình.

So với các ngôn ngữ châu Âu khác, tiếng Italia được xem là tương đối “trẻ”. Phải đến sau khi đất nước Italia thống nhất vào thế kỷ XIX, tiếng Italia chuẩn mới dần được phổ biến rộng rãi.

Chính lịch sử hình thành chưa lâu và nền tảng chưa đủ sâu rộng khiến tiếng Italia dễ bị tổn thương hơn trước làn sóng ngoại lai. Trong khi các quốc gia như Pháp hay Tây Ban Nha có xu hướng bảo vệ ngôn ngữ mạnh mẽ, thì tại Italia, việc sử dụng từ tiếng Anh lại thường được xem là hiện đại và “có uy tín”.

Một biểu hiện rõ nét của sự Anh hóa là việc người Italia sử dụng các từ tiếng Anh một cách biến dạng, thậm chí sai lệch so với nghĩa gốc. Ví dụ, “footing” được dùng thay cho “jogging” (chạy bộ), “box” (hộp) lại có nghĩa là gara để xe.

Không ít trường hợp, người Italia chọn dùng từ tiếng Anh ngay cả khi tiếng Italia đã có từ tương đương chính xác. Điều này không chỉ làm nghèo đi vốn từ bản địa mà còn tạo ra sự lệch chuẩn trong giao tiếp.

Truyền thông, quảng cáo và mạng xã hội cũng góp phần thúc đẩy xu hướng này. Từ giới trẻ đến người trưởng thành, việc sử dụng các thuật ngữ như “influencer” (tạm dịch: ảnh hưởng), “relax”(tạm dịch:thư giãn) hay “fake news”(tạm dịch: tin giả) trở nên phổ biến đến mức gần như thay thế hoàn toàn các từ thuần Italia.

Các chuyên gia lo ngại rằng nếu xu hướng này tiếp tục, tiếng Italia có thể phát triển theo hướng phân hóa rõ rệt: tiếng Anh trở thành ngôn ngữ viết chính trong giới trí thức, còn tiếng nói hàng ngày sẽ là một dạng ngôn ngữ lai tạp giữa Italia và Anh.

Đây không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà còn là câu chuyện về bản sắc văn hóa. Khi một ngôn ngữ mất đi tính độc lập và khả năng sáng tạo, nó cũng đánh mất vai trò là phương tiện phản ánh tư duy và tâm hồn của một dân tộc.

Một số ý kiến cho rằng đã quá muộn để đảo ngược tình thế, bởi tốc độ xâm nhập của tiếng Anh diễn ra quá nhanh và mạnh mẽ, giống như một “cơn sóng thần ngôn ngữ”. Tuy nhiên, vẫn có những nỗ lực nhằm nâng cao ý thức sử dụng tiếng mẹ đẻ và khuyến khích sáng tạo từ ngữ bản địa.

Tiếng Italia đang đứng trước ngã rẽ đó là hoặc thích nghi có kiểm soát trong thời toàn cầu hóa, hoặc bị hòa tan trong làn sóng ngôn ngữ quốc tế. Nguy cơ mai một của nó không chỉ là mất mát của Italia, mà còn là tổn thất của di sản văn hóa toàn cầu.