Khủng hoảng dầu mỏ biến thành khủng hoảng hàng hóa toàn cầu

VHO - Một tháng sau khi xung đột tại Iran bùng phát, tình trạng thiếu hụt dầu thô ngày càng trầm trọng, kéo theo nguy cơ thiếu hụt nhiều loại hàng hóa thiết yếu.

Xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ và khí đốt tự nhiên qua eo biển Hormuz. Sự gián đoạn này không chỉ đẩy giá nhiên liệu tăng cao, mà còn làm thiếu hụt các sản phẩm hóa dầu – nguyên liệu đầu vào quan trọng để sản xuất các mặt hàng thiết yếu như giày dép, quần áo, bao bì nhựa.

Áp lực nhanh chóng lan rộng sang thị trường tiêu dùng, khi giá các nguyên liệu như nhựa, cao su, polyester đồng loạt tăng. Tác động hiện rõ nhất tại châu Á – khu vực chiếm hơn một nửa sản lượng sản xuất toàn cầu và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng.

Tại Hàn Quốc, người dân đổ xô mua túi rác, buộc chính phủ phải khuyến khích giảm sử dụng đồ dùng một lần. Đài Loan (Trung Quốc) đã thiết lập đường dây nóng hỗ trợ doanh nghiệp thiếu hụt nhựa, trong khi nông dân cho biết chi phí sản xuất tăng do không mua được túi hút chân không.

Tại Nhật Bản, lo ngại thiếu ống nhựa dùng trong chạy thận nhân tạo đã dấy lên nguy cơ ảnh hưởng tới điều trị y tế. Các nhà sản xuất găng tay Malaysia cũng cảnh báo thiếu hụt nguyên liệu từ dầu mỏ có thể làm gián đoạn nguồn cung găng tay y tế toàn cầu.

“Điều này lan rộng rất nhanh vào mọi thứ: bia, mì, khoai tây chiên, đồ chơi, mỹ phẩm,” ông Dan Martin, đồng Giám đốc bộ phận Tình báo Kinh doanh tại Dezan Shira & Associates, nhận định.

Theo ông, các dẫn xuất dầu mỏ không chỉ cần thiết cho bao bì mà còn được sử dụng trong chất kết dính, chất bôi trơn công nghiệp và dung môi cho sơn. “Từ sự gián đoạn trong ngành dầu khí và vận tải biển, tác động lan sang ngành hóa dầu và hàng tiêu dùng rất nhanh,” ông nói.

Sự biến động trên thị trường hàng hóa đang gây áp lực lên lạm phát toàn cầu và tăng trưởng kinh tế. Chi phí năng lượng và nguyên liệu tăng cao khiến giá thành sản phẩm bị đẩy lên, trong khi hoạt động vận tải và logistics bị xáo trộn. Nguồn cung các nguyên liệu khác từ Trung Đông như phân bón, khí heli cũng bị ảnh hưởng, kéo theo nguy cơ tăng giá thực phẩm và hàng điện tử.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo các cú sốc lan tỏa đang khiến nhiều nền kinh tế khó có khả năng hấp thụ. Dù chiến tranh có thể tác động theo nhiều cách khác nhau, hệ quả chung vẫn là giá cả tăng và tăng trưởng chậm lại.

Nguồn cung hóa dầu cạn dần, doanh nghiệp buộc cắt giảm sản xuất

Các quốc gia đã bắt đầu giải phóng lượng dầu dự trữ để bù đắp nguồn cung. Tuy nhiên, tình trạng khan hiếm ngày càng gia tăng chủ yếu do thiếu hụt naphtha – nguyên liệu quan trọng cho sản xuất vật liệu tổng hợp, vốn không có nhiều nguồn thay thế.

Nhiều doanh nghiệp hóa dầu tại châu Á đã cắt giảm sản lượng hoặc tuyên bố bất khả kháng do thiếu nguyên liệu. Hàn Quốc đã tìm cách nhập khẩu naphtha từ Nga và áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu để bảo đảm nguồn cung trong nước.

Ông Dan Martin cho biết tình trạng thiếu naphtha đang làm tăng chi phí đầu vào, đặc biệt với các ngành đòi hỏi tiêu chuẩn cao như bán dẫn, ô tô và bao bì y tế. “Thực sự không có nhiều lựa chọn ngoài việc cắt giảm sản xuất và tiết kiệm năng lượng,” ông nói.

Giá nhựa nguyên sinh tại châu Á đã tăng tới 59% kể từ cuối tháng 2. Một nhà bán buôn tại Thái Lan cho biết đã tăng giá túi nhựa 10%, trong khi tại Ấn Độ, giá nắp chai nhựa tăng gấp bốn lần. Một số doanh nghiệp Hàn Quốc cũng cho biết nguồn bao bì chỉ còn đủ dùng trong thời gian ngắn.

Cú sốc nguồn cung lan dần ra toàn cầu

Các vấn đề nguồn cung tại châu Á được xem là tín hiệu cảnh báo cho phần còn lại của thế giới. Trung Đông hiện cung cấp tỷ trọng lớn nguyên liệu đầu vào toàn cầu, từ nhựa, naphtha đến phân bón, khí heli và các chất dinh dưỡng cho cây trồng.

Ngoài việc sản xuất khoảng 17% nguồn naphtha và 30% lượng nhựa toàn cầu, Trung Đông còn đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng nguyên liệu khi cung cấp 45% lưu huỳnh phục vụ sản xuất phân bón, 33% khí heli dùng trong ngành bán dẫn, y tế và hàng không vũ trụ, cùng 22% urê và amoniac – các dưỡng chất quan trọng cho cây trồng, theo Morgan Stanley.

Giá phân bón tại Mỹ đã tăng mạnh, trong khi tại Ấn Độ, ngành sản xuất cũng chịu ảnh hưởng do thiếu hụt nguyên liệu hóa dầu và amoniac.

Các nhà phân tích của JP Morgan nhận định cú sốc hiện tại diễn ra theo từng giai đoạn, lan dần từ khu vực này sang khu vực khác, tương tự thời kỳ đại dịch Covid-19. “Thách thức chính đã chuyển từ giá cả sang sự khan hiếm hàng hóa,” báo cáo nêu rõ.

Doanh nghiệp cầm cự, chờ diễn biến thị trường

Trong bối cảnh bất ổn, nhiều doanh nghiệp đang trì hoãn mua nguyên liệu, chờ giá giảm. Một nhà sản xuất polyester tại Trung Quốc cho biết giá nguyên liệu đã tăng khoảng 50%, buộc doanh nghiệp chỉ duy trì sản xuất ở mức tối thiểu.

“Tôi rất lo lắng. Cả ngành công nghiệp đều như vậy. Không ai biết cuộc chiến này sẽ diễn ra như thế nào,” người này chia sẻ.

Một số doanh nghiệp chuyển sang giảm lượng nhựa trong bao bì hoặc tìm vật liệu thay thế như giấy, thủy tinh, nhôm. Tuy nhiên, việc thay đổi này gặp nhiều thách thức về chi phí, tiêu chuẩn và thời gian triển khai.

Theo các chuyên gia, ngay cả khi nguồn cung tại eo biển Hormuz sớm được khôi phục, ngành công nghiệp nhựa tại châu Á cũng cần nhiều tháng để trở lại trạng thái bình thường.