Bảo tàng ảo đánh động thế giới thực

VHO - Buôn lậu và đánh cắp di sản văn hóa từ lâu đã trở thành một trong những vấn đề lớn nhất của ngành Văn hóa, khiến nhiều quốc gia mất đi một phần lịch sử và bản sắc của chính mình. Để đối phó với thực trạng này, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) vừa phối hợp phát động chiến dịch truyền thông toàn cầu với chủ đề “Bảo tàng ảo các hiện vật văn hóa bị đánh cắp”.

Đây là bảo tàng ảo đầu tiên trên thế giới dành riêng cho các tác phẩm và hiện vật đã biến mất khỏi đời thực. Điều đặc biệt nằm ở chỗ đây không phải kiểu trang web bảo tàng thông thường. Không gian kỹ thuật số này được thiết kế bởi kiến trúc sư Diébédo Francis Kéré cùng studio sáng tạo Makemepulse, cho phép người dùng “đi bộ” giữa những tác phẩm vốn không còn tồn tại trong không gian vật lý. Thay vì trưng bày hiện vật thật, bảo tàng tái tạo lại sự hiện diện của những món đồ đã bị đánh cắp, biến khoảng trống thành trải nghiệm thị giác có thật.

Song song với đó, UNESCO cũng triển khai chiến dịch truyền thông với quy mô toàn cầu gồm video, social media và PR nhằm đưa người dùng truy cập trực tiếp vào nền tảng bảo tàng ảo. Mục tiêu của chiến dịch là biến mỗi người truy cập thành một “người quan sát” mới trong cuộc chiến chống buôn lậu di sản văn hóa.

Văn hóa chính là “ký ức tập thể” của một cộng đồng. Nó lưu giữ các giá trị, phong tục, ngôn ngữ, nghệ thuật từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sự nối dài của ký ức, vì vậy, không thể và không để bị đứt quãng bởi nạn cướp bóc văn hóa. Thay vì cho người xem nhìn thấy món đồ bị đánh cắp, bảo tàng ảo khiến người cảm nhận trực tiếp sự mất mát thông qua chính khoảng không còn sót lại. Những khoảng trống như những ẩn dụ về ký ức tập thể bị phá vỡ, gợi nhớ về một thời phôi pha, nuối tiếc những kỷ vật vô giá, một đi không trở lại.

Là “ảo” nhưng cũng là thực. Cuộc chiến chống buôn lậu di sản văn hóa từ chiến dịch truyền thông đặc biệt này, theo UNESCO, đã mang lại kết quả không ngờ. Kể từ khi ra mắt hôm 18.5.2026, đúng vào Ngày Quốc tế Bảo tàng, đã có bốn hiện vật giá trị được hoàn trả về quốc gia gốc nhờ quá trình nhận diện và nâng cao nhận thức từ nền tảng này. Trong số đó có chiếc mũ vàng Coțofenești, báu vật khảo cổ hơn 2.500 năm tuổi đã được trao trả về Romania.

Âu đó cũng là một trong những tác dụng hữu ích mà bảo tàng số có một không hai này đã mang lại. Không chỉ tái tạo những cổ vật bị đánh cắp, quan trọng hơn, đánh thức lương tri con người. “Của Caesar hãy trả cho Caesar”. Chắc rằng, sẽ còn nhiều cổ vật sẽ được trả về, như vốn ban đầu nó thuộc về.