Thành nhà Hồ, Bảo tàng Thanh Hóa đưa di sản lên không gian số

VHO - Quét mã QR để tìm hiểu di tích, quan sát bảo vật qua mô hình 3D, tham quan không gian 360 độ… công nghệ đang giúp di sản xứ Thanh có thêm cách tiếp cận công chúng, đồng thời đặt ra yêu cầu về chất lượng dữ liệu và bảo quản hiện vật.

Đến Thành nhà Hồ, du khách không chỉ có thể trực tiếp đi giữa những bức tường đá hàng trăm năm tuổi mà còn có thể sử dụng điện thoại thông minh để tìm hiểu thêm thông tin tại các điểm tham quan. Trên máy tính hoặc điện thoại, không gian di sản cũng có thể được khám phá qua hình ảnh 360 độ.

Tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, công nghệ 3D mở ra cách quan sát khác đối với những bảo vật quốc gia. Người xem có thể xoay, phóng to hình ảnh để tìm hiểu hình dáng, hoa văn của hiện vật mà không chỉ phụ thuộc vào góc nhìn trước tủ trưng bày.

Hai cách làm này cho thấy chuyển đổi số đang được đưa vào hoạt động bảo tồn, giới thiệu di sản tại Thanh Hóa. Tuy nhiên, phía sau những trải nghiệm trên màn hình là công việc kiểm kê, xử lý tư liệu, xây dựng dữ liệu và bảo quản hiện vật đòi hỏi thời gian, nhân lực chuyên môn.

Quét mã QR, xem di sản từ xa

Tại Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, xã Tây Đô, việc ứng dụng công nghệ không chỉ phục vụ quảng bá mà còn hỗ trợ du khách tìm hiểu thông tin trong quá trình tham quan.

Trên website thanhnhaho.vn, người dùng có thể tiếp cận không gian tham quan trực tuyến bằng hình ảnh 360 độ. Thay vì chỉ xem ảnh chụp thông thường, người xem có thể thay đổi góc nhìn, quan sát các khu vực trong không gian số và nghe nội dung thuyết minh đi kèm.

Cách tiếp cận này hữu ích với những người muốn tìm hiểu trước về di sản, học sinh cần tư liệu phục vụ học tập hoặc du khách chưa có điều kiện đến trực tiếp. Sau chuyến tham quan, website cũng là kênh để tiếp tục tra cứu, tìm hiểu những thông tin chưa có thời gian khám phá tại chỗ.

Theo thông tin được công bố trên cổng thông tin Thành nhà Hồ, đơn vị đã triển khai chương trình thuyết minh 3D từ năm 2019 nhằm giới thiệu những giá trị nổi bật của di sản.

Cùng với đó, hệ thống mã QR tại các điểm tham quan cho phép người dùng sử dụng điện thoại để tra cứu thông tin, còn thuyết minh tự động giúp khách chủ động lựa chọn nội dung muốn nghe.

Điểm thuận tiện là du khách có thể tìm hiểu theo nhu cầu của mình, không nhất thiết phải đi theo một trình tự thuyết minh cố định. Tuy vậy, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi thông tin rõ ràng, dễ sử dụng và phù hợp với từng nhóm khách.

Trao đổi trong các hoạt động giới thiệu, phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, từng nhấn mạnh việc đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trong bài viết “Thành nhà Hồ dựng nêu đón Tết, đánh thức hồn xuân Tây Đô”, đăng trên Văn Hóa ngày 9.2.2026, ông Long cho biết: “Thông qua các hoạt động trải nghiệm, chúng tôi mong muốn mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, thêm yêu và tự hào về giá trị lịch sử, văn hóa của Thành nhà Hồ và vùng đất Tây Đô”.

Đây là định hướng có thể thấy rõ trong việc mở rộng các hình thức tiếp cận di sản. Với công nghệ số, người trẻ có thêm cách tìm hiểu lịch sử ngoài sách giáo khoa hoặc chuyến tham quan trực tiếp.

Hình ảnh, âm thanh và thông tin được tích hợp giúp việc tra cứu thuận tiện hơn, nhưng nội dung vẫn cần dựa trên tư liệu lịch sử và kết quả nghiên cứu đáng tin cậy.

Tại Thành nhà Hồ, số hóa còn gắn với công tác quản lý và bảo quản hiện vật. Qua các đợt khai quật khảo cổ, đơn vị đã phát hiện hàng trăm nghìn hiện vật thuộc nhiều nhóm chất liệu như gốm, kim loại, đá và vật liệu kiến trúc. Mỗi hiện vật cần được ghi chép thông tin, phân loại, xử lý và bảo quản theo yêu cầu chuyên môn.

Đây cũng là khâu đòi hỏi nhiều công sức. Trong bài viết “Hàng trăm nghìn hiện vật và bài toán bảo quản ở Thành nhà Hồ”, đăng trên Văn Hóa ngày 8.8.2026, ông Nguyễn Văn Long cho biết công tác bảo quản hiện vật còn gặp khó khăn do cơ sở vật chất, kho bảo quản, trang thiết bị kỹ thuật và nhân lực chuyên môn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Thực tế này cho thấy, xây dựng dữ liệu số không thể tách rời việc kiểm kê và bảo quản hiện vật gốc. Khi thông tin được ghi chép đầy đủ, hình ảnh và dữ liệu được lưu trữ có hệ thống, công tác tra cứu, nghiên cứu và giới thiệu di sản sẽ thuận lợi hơn.

Ngược lại, nếu thiếu dữ liệu nền hoặc thông tin chưa được kiểm chứng, công nghệ khó tạo ra giá trị lâu dài.

Bảo vật quốc gia thêm cách tiếp cận

Tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, công nghệ số được ứng dụng để giới thiệu những hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa, trong đó có các bảo vật quốc gia.

Bảo tàng hiện lưu giữ hơn 30.000 hiện vật, trong đó hơn 2.000 hiện vật được lựa chọn trưng bày. Với số lượng tư liệu lớn, không phải hiện vật nào cũng có thể đưa ra giới thiệu cùng lúc.

Một số hiện vật cần được bảo quản trong điều kiện phù hợp, hạn chế tác động từ môi trường và quá trình tiếp xúc.

Từ cuối năm 2022, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa triển khai số hóa ba bảo vật quốc gia gồm kiếm ngắn núi Nưa, trống đồng Cẩm Giang và vạc đồng Cẩm Thủy.

Thông qua mô hình 3D, người xem có thể quan sát hiện vật từ nhiều góc độ, phóng to các chi tiết và tìm hiểu hình dáng, hoa văn trên màn hình hoặc thiết bị hỗ trợ.

Trong bài viết “Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa: Số hóa để lan tỏa giá trị di sản”, đăng trên Văn Hóa ngày 15.7.2024, em Nguyễn Hoàng Mạnh Dũng, học sinh Trường THCS Điện Biên, chia sẻ sự ấn tượng khi trải nghiệm công nghệ 3D, bởi có thể quan sát rõ hơn các hoa văn trên kiếm ngắn núi Nưa.

Trải nghiệm này cho thấy số hóa có thể giúp việc tìm hiểu hiện vật trở nên trực quan hơn, nhất là với học sinh, sinh viên. Thay vì chỉ đọc thông tin giới thiệu, người xem có thể chủ động quan sát từng chi tiết, từ đó đặt thêm câu hỏi về niên đại, công dụng và bối cảnh lịch sử của hiện vật.

Tuy nhiên, mô hình số không thay thế hiện vật gốc. Giá trị của bảo vật vẫn nằm ở chính hiện vật cùng những thông tin lịch sử, khảo cổ và nghiên cứu đã được xác lập.

Công nghệ là phương tiện giúp công chúng tiếp cận thuận tiện hơn, đồng thời hỗ trợ giới thiệu những chi tiết khó quan sát trong điều kiện trưng bày thông thường.

Theo thông tin từ Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, đến năm 2026, đơn vị đã số hóa khoảng 600 hiện vật kể từ năm 2022.

Đề án đổi mới hoạt động bảo tàng đến năm 2030 đặt ra định hướng tiếp tục ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và mở rộng số hóa hiện vật, tư liệu.

Giai đoạn 2026-2030, kế hoạch được đề cập hướng tới số hóa khoảng 5.000-6.000 hiện vật.

So với tổng số hiện vật đang lưu giữ, khối lượng đã số hóa còn khiêm tốn. Điều này cho thấy công việc vẫn cần được thực hiện theo lộ trình, gắn với nguồn lực và yêu cầu chuyên môn.

Không chỉ tạo hình ảnh 3D, quá trình số hóa còn phải bảo đảm thông tin về nguồn gốc, chất liệu, niên đại và tình trạng hiện vật được ghi nhận chính xác.

Đối với cả Thành nhà Hồ và Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, yêu cầu đặt ra trong thời gian tới là tiếp tục hoàn thiện dữ liệu, duy trì các nền tảng trực tuyến và nâng cao khả năng khai thác thông tin.

Website, mã QR hay mô hình 3D chỉ thực sự hữu ích khi người dùng dễ tiếp cận, nội dung được cập nhật và dữ liệu có thể phục vụ lâu dài cho công tác quản lý, nghiên cứu.

Nhân Ngày Chuyển đổi số quốc gia 10.10, từ những bức tường đá Thành nhà Hồ đến các bảo vật quốc gia tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, có thể thấy công nghệ đang mở thêm con đường để di sản đến với công chúng.