Robot AI quyết định trực tiếp sa thải nhân viên

VHO - Trong thế giới đang phát triển mạnh mẽ bởi AI, những mối quan tâm của nhân viên sẽ không còn chỉ xoay quanh các đồng nghiệp là con người, mà còn là tương tác với các tác nhân AI, robot cộng tác và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM).

Giám sát của AI tại nơi làm việc

Con người sẽ tương tác với nhiều loại công nghệ AI khác nhau, từ trợ lý, tác nhân AI đến chatbot. Tại các cơ sở sản xuất, cobots (robot cộng tác) có thể trở thành những đối tác quan trọng trong công việc.

Trong khi đó, hầu hết các hệ thống hỗ trợ nhân viên hiện nay được xây dựng từ thời kỷ nguyên công nghiệp, và không được trang bị đầy đủ để xử lý những khiếu nại, thách thức và lo âu của kỷ nguyên AI.

Căng thẳng giữa con người và AI tại nơi làm việc thực tế đã xuất hiện. Hiện có những cáo buộc cho rằng các thuật toán được bộ phận nhân sự sử dụng có thể thiếu công bằng hoặc mang tính thiên lệch, thậm chí trong một số trường hợp được dùng để xác định nhân viên sẽ bị sa thải.

Một dự luật vừa được cơ quan lập pháp bang California (Mỹ) thông qua với đa số áp đảo sẽ cấm sử dụng “sếp robot” (robo bosses) để sa thải hoặc kỷ luật người lao động. Dự luật đang chờ Thống đốc Gavin Newsom ký hoặc phủ quyết vào cuối tháng 9.

Tại một cửa hàng thử nghiệm ở San Francisco do công ty AI Andon Labs vận hành, một hệ thống AI có tên Luna được giao nhiệm vụ điều hành một phần đáng kể hoạt động kinh doanh, bao gồm tuyển dụng, lên lịch làm việc và quản lý nhân viên.

Tháng 8, Luna lần đầu tiên đưa ra đề xuất sa thải một nhân viên. Thử nghiệm quản lý bằng AI này hiện là một trong những lý do khiến các nhà lập pháp California thúc đẩy hạn chế các quyết định tự động tại nơi làm việc.

Meta cũng đang đối mặt với một vụ kiện được đệ trình hồi tháng 7. Các cựu nhân viên cáo buộc rằng những hệ thống có AI hỗ trợ đã được sử dụng để xếp hạng và lựa chọn nhân viên trong các đợt cắt giảm nhân sự, gây ảnh hưởng không tương xứng đến những người từng nghỉ phép vì lý do y tế hoặc chăm sóc gia đình. Meta đã bác bỏ các cáo buộc này.

Theo một cuộc khảo sát công bố hồi tháng 5 của tổ chức phi lợi nhuận United for Respect, người lao động tại Walmart và Amazon ngày càng lo ngại rằng các quyết định của bộ phận nhân sự đang được tự động hóa.

Doanh nghiệp cần minh bạch hơn về sử dụng AI

Các tổ chức phi lợi nhuận hoạt động trong lĩnh vực quản trị AI cho rằng khi kỷ nguyên AI phát triển, các doanh nghiệp còn rất nhiều vấn đề cần cân nhắc công khai.

Theo Just Capital, tổ chức nghiên cứu hoạt động lãnh đạo doanh nghiệp, một nửa số công ty lớn nhất nước Mỹ không công khai thông tin về những vấn đề liên quan đến AI, khẳng định con người vẫn phải giữ quyền kiểm soát hoặc ít nhất được tham gia vào quá trình ra quyết định.

Trong một đánh giá gần đây về thông tin công bố của hơn 1.000 doanh nghiệp liên quan đến quản trị AI, bảo vệ dữ liệu và tác động đối với lực lượng lao động, Just Capital nhận thấy phần lớn doanh nghiệp cung cấp thông tin còn khá hạn chế về mức độ chi tiết.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) định nghĩa quản lý bằng thuật toán là việc sử dụng các hệ thống để tổ chức, phân công, giám sát, quản lý và đánh giá công việc, thay vì để các nhà quản lý con người thực hiện toàn bộ những nhiệm vụ này.

Theo ILO, việc sử dụng các hệ thống như vậy đang tăng đều ở nhiều ngành, từ dịch vụ khách hàng, vận tải và logistics đến ngân hàng và chăm sóc sức khỏe.

Cũng trong một báo cáo gần đây, ILO nhận định các khuyến nghị và thông tin theo thời gian thực từ hệ thống AI có thể “nâng cao khả năng phán đoán chuyên môn”. Tuy nhiên, ở những trường hợp khác, chúng có thể bắt buộc nhân viên tuân theo những quy trình cụ thể, tiêu chuẩn hóa cách làm việc và thu hẹp quyền tự quyết của người lao động.

ILO cũng dự đoán những xu hướng này sẽ lan rộng sang ngày càng nhiều công việc cấp cao, vốn trước đây được đặc trưng bởi mức độ tự chủ lớn. Tổ chức này cũng nhận thấy thêm những lý do khiến người lao động lo ngại.

Việc tích hợp AI vào quy trình làm việc thường đi kèm với mở rộng thu thập dữ liệu và giám sát. Các hệ thống AI có thể theo dõi kết quả công việc, hành vi và nhịp độ làm việc theo thời gian thực, từ đó tạo ra những hình thức mới để đánh giá hiệu suất.

ILO cho rằng điều này có thể giúp cải thiện khả năng phối hợp, nhưng đồng thời làm dấy lên lo ngại về giám sát kỹ thuật số và sự bất cân xứng thông tin giữa người sử dụng lao động và người lao động.

Người lao động không phải lúc nào cũng biết dữ liệu nào đang được thu thập hoặc dữ liệu đó được sử dụng như thế nào, đặc biệt tại những nơi các cơ chế bảo vệ pháp lý còn yếu.

Kết quả một cuộc khảo sát của OECD, được công bố vào cuối năm ngoái, cho thấy phần mềm quản lý bằng thuật toán đang được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia. Tại Mỹ, 90% các nhà quản lý cho biết doanh nghiệp nước này đã sử dụng ít nhất một công cụ để hướng dẫn, giám sát hoặc đánh giá người lao động.