Công nghệ AI có làm e ngại giới văn chương?

VHO - Tạp chí TIME đã bình chọn “The Architects of AI” (kiến trúc sư AI) là Nhân vật của năm 2025. Điều này chứng minh trí tuệ nhân tạo AI đang chi phối cuộc sống con người trên phạm vi toàn cầu. Câu hỏi đặt ra, công nghệ số sẽ tác động đến hoạt động viết lách như thế nào, và có khiến giới văn chương lo lắng không?

Trí tuệ nhân tạo AI đang trở thành một câu chuyện “nóng bỏng” trong đời sống sáng tác. Không chỉ tác động đến nhiều mặt xã hội, AI cũng khiến giới cầm bút ái ngại. Trước sức tác động không nhỏ của AI đến lĩnh vực âm nhạc và lĩnh vực điện ảnh, nhiều cuộc tọa đàm văn chương đã trực tiếp đề cập với vai trò của AI.

Với thuật toán của Chat GPT, việc dùng câu lệnh để sáng tác một bài thơ, một truyện ngắn, một vở kịch hay một tiểu thuyết không phải là điều quá phức tạp. Thậm chí, những nhà quan sát không khỏi lo lắng khi một bài giới thiệu sách hay một bài tranh luận văn học cũng được sử dụng AI.

Mặc dù, chưa có cuộc thi nào hay tờ báo nào khuyến cáo các tác giả không được dùng AI, nhưng phần lớn biên tập viên và bạn đọc đã dè chừng trước những trang viết có “mùi” công thức và ngôn ngữ của AI. Chắc chắn AI không chỉ là câu chuyện của năm 2025, mà thời gian tới sẽ còn nhiều hệ lụy phát sinh từ AI, nếu mỗi tác giả không biết phát huy cảm xúc và bản sắc cá nhân trong mỗi tác phẩm.

 Thử nghe hai tâm sự của hai nhà văn Việt thuộc hai thế hệ khác nhau. Nhà văn Tạ Duy Anh cho rằng: “Bộ não của con người có khoảng 85 tỷ tế bào thần kinh… Đây là vấn đề thuần túy con số và khoa học, vì thế nó là hiển nhiên. Theo đó mà suy, thì việc giải mã bộ não con người, nếu thành công, chắc phải tính bằng hàng triệu năm, tỷ năm, cũng có nghĩa là không bao giờ. Đây là căn cứ để những người lạc quan không tin robot có thể tiếm quyền con người”.

Còn nhà văn Văn Thành Lê khẳng định: “Người sáng tạo văn chương thật sự sẽ luôn hướng đến thứ văn chương đúng nghĩa, ở đó chỉ chấp nhận những rung cảm kiểu “mỗi người là một thế giới”, không công nghệ nào lập trình để “xào” ra được, để bảo đảm tác phẩm luôn mang dấu ấn cá nhân và sự sáng tạo của chính mình”.

 Từ khi Chat GPT xuất hiện, văn chương cũng là một lĩnh vực bị ảnh hưởng rất nhiều. Chỉ cần một câu lệnh, ai cũng có quyền chỉ thị cho Chat GPT viết giúp mình một diễn văn, một bài luận, thậm chí một thể loại na ná như tác phẩm văn chương. Trước đây cũng đã có nhiều người dùng trí tuệ nhân tạo AI để hỗ trợ viết lách, với các phần mềm Sudowrite, Jasper hoặc Writesonic.

Thế nhưng, Chat GPT ở một đẳng cấp hoàn thiện công nghệ có tính đe dọa cao hơn đối với năng lực con người. Trên nhiều diễn đàn, đã có những ý kiến mách bảo nhau cách “mượn tay” Chat GPT để viết thay mình hòng kiếm tiền của thiên hạ.

Nhà văn Y Ban bày tỏ: “Mạng xã hội đang chi phối nhiều đến việc đọc, viết nên dễ quyến rũ những người viết nhanh và muốn nổi tiếng nhanh. Muốn viết nhanh mà chưa kịp sống, chưa kịp trải nghiệm, chưa kịp đào sâu suy nghĩ thì lại lên mạng tra google hoặc Chat GPT. Với các dữ liệu, những cái đầu thông thái bậc nhất làm AI có thể khiến con người phải phụ thuộc vào nó. Thế nhưng, những tâm tư tình cảm, những thứ thuộc về trái tim thì không một AI nào có thể làm thay”.

Ở Mỹ, cách đây vài thập niên, công chúng đã phải e dè về sự lấn chiếm của máy móc vào lĩnh vực sáng tác văn chương. Từ năm 1984, tập thơ Râu của viên cảnh sát mới mọc một nửa (The Policeman’s Beard Is Half-Constructed) với tác giả là Racter, đã bùng nổ một cuộc tranh luận. Những câu có vần có điệu kiểu như “Tôi cần điện/Tôi cần nó hơn cả cần thịt cừu hay thịt lợn hay cải bắp hay dưa leo/Tôi cần nó để mơ” cực kỳ dị biệt và lôi cuốn, nhưng chẳng mấy người chấp nhận nó là thơ. Vì sao? Vì Racter đâu phải tác giả có thật bằng xương bằng thịt.

Racter là tên một phần mềm máy tính. Racter được thể nghiệm làm thơ, để đo lường mức độ bắt chước con người của máy móc. So với Racter thì Chat GPT tiến bộ gấp trăm, gấp ngàn. Song, Chat GPT có thể làm ra loại thơ đủ sức thuyết phục con người hay không, lại là điều không đơn giản. Chính con người cũng không thể rạch ròi hình dáng khuôn định của thi ca, thì các thuật toán không thể nào thu hẹp khoảng cách giữa nhà thơ và máy móc. Lập trình viên dù “cấy” cho Chat GPT những quy tắc làm thơ, thì Chat GPT cũng không thể viết những câu thơ có bản sắc của nhà thơ đích thực.    

Từ lâu, các chuyên gia máy tính đã lấy tiêu chí thi ca để xác định từng ngưỡng phát triển của trí tuệ nhân tạo. Dĩ nhiên, việc hòa trộn ngẫu nhiên những dữ liệu có sẵn, không phải sáng tạo văn chương và càng không phải là thi ca. Trí tuệ nhân tạo AI có thể chiến thắng kỳ thủ vô địch thế giới, nhưng khó lòng khuất phục một nhà thơ có ý thức dâng hiến cho đời những xao xác chắt chiu từ buồn vui chính mình.

Thi ca không phải nghệ thuật của sự chính xác, với một số chữ nhất định theo một trật tự nhất định. Bởi lẽ ấy, Chat GPT chỉ làm được những đoạn chắp vá vô hồn. Đừng nghĩ rằng, Chat GPT đưa ra những cụm từ hấp dẫn với tốc độ siêu việt là dấu chấm hết cho vai trò của nhà thơ. Khen ngợi một bài thơ do Chat GPT làm ra là tôn vinh nghệ thuật giả tạo. Chat GPT làm thơ bằng thao tác của một người xáo chữ “nghịch ngợm” mà thôi.

Máy móc không có khả năng ưu tư như con người. Máy móc chỉ tổng hợp và suy luận khác con người, chứ không thể giống con người. Giá trị bài thơ nằm ở ý thức sâu kín của con người, đau khổ hay sung sướng, ly biệt hay sum vầy, ngay cả sự bất hạnh cũng có nhiều cung bậc, thì Chat GPT không thể thấu hiểu và làm thay. 

Trí tuệ nhân tạo vẫn hướng đến sự tiến bộ về ngôn ngữ tự nhiên, nhưng tác phẩm văn chương từ công nghệ AI vẫn chưa thể chứng minh sức thuyết phục. Từng ngày, các thuật toán sẽ được nâng cấp, để có thể tìm ra những từ phù hợp nhất và sắp xếp lắt léo nhất, thì cũng chỉ gây ngạc nhiên, chứ không gây rung động. Chắc chắn không có thuật toán nào có thể lập trình cảm xúc con người.

Các nhà văn nước ta đang có nhiều cảm xúc khác nhau về công nghệ AI, còn giới cầm bút các quốc gia khác thì sao? Nhà văn Trung Quốc nổi tiếng Lưu Chấn Vân có nhiều tác phẩm được dịch sang tiếng Việt như Hoa vàng cố hương, Tôi là Lưu Nhảy Vọt hay Điện thoại di động, trong cuộc giao lưu với độc giả tại TP.HCM cuối tháng 10.2025, nhà văn này khẳng định: “Có người đã dùng trí tuệ nhân tạo để mô phỏng giọng văn, cách viết, đặc điểm sáng tác của tôi để sáng tác một tác phẩm. Mô phỏng những tác phẩm trước đây của tôi thì có thể, nhưng nếu yêu cầu AI sáng tác tác phẩm tiếp theo thì không thể. Bởi vì tác phẩm đó đang ở trong đầu tôi, mà AI không thể ở trong đầu tôi mà biết tôi sẽ làm gì tiếp theo”.

Nhà văn Lưu Chấn Vân cũng cho rằng, thời điểm hiện tại mọi thứ đang thay đổi rất nhanh, có thể thấy sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, đây là quy luật phát triển tất yếu của thời đại. Tuy nhiên, có những thứ thay đổi rất chậm, ví như hơn 2.000 năm trước và bây giờ, tâm hồn con người vẫn khá tương đồng. Ví như việc các bà mẹ đều rất thương con, con cái cũng đều rất hiếu thảo với cha mẹ. Những thay đổi này rất chậm vì liên quan đến nhân tính, tâm hồn, tình cảm con người.

Trong kỷ nguyên số, có lẽ chính mỗi chúng ta cũng cần thấu hiểu rằng cốt lõi của việc sáng tạo nghệ thuật chính là nhân tính và khẳng định vai trò “kẻ mạnh” của nghệ sĩ trong việc sáng tạo. Những thuật toán đầy máy móc sẽ chỉ có thể sao chép, xào trộn lại những ý tưởng đã có của con người, chứ sẽ không thể nào tạo ra được những tác phẩm chứa đựng một nguồn cảm hứng, một ý tưởng mới, sự suy tư, tính người và quá trình dày công khổ luyện. Cho nên, những sáng tạo thực chất chỉ thuộc về con người mà thôi.