“Tiến quân ca” mang tiếng gọi non sông

VHO - Có những ca khúc vượt qua giới hạn của nghệ thuật để trở thành ký ức, biểu tượng tinh thần của dân tộc. Hơn 80 năm qua, mỗi khi Quốc ca vang lên, giai điệu hào hùng ấy lại đánh thức trong mỗi người con đất Việt niềm tự hào về Tổ quốc, nhắc nhớ một hành trình giành độc lập và những giá trị được gìn giữ bằng biết bao hy sinh.

 Ra đời trong giai đoạn tiền khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám, bài hát Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao đã trở thành bản Quốc ca thiêng liêng, đồng hành cùng chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam.

Lời hiệu triệu toàn dân tiến lên

Vào cuối năm 1944, đất nước ta chịu hai tầng áp bức của thực dân, phát xít. Giữa bối cảnh nhân dân chịu nhiều lầm than, tủi cực, các phong trào cách mạng vẫn âm thầm tích lũy lực lượng, chuẩn bị cho bước ngoặt lịch sử vĩ đại của dân tộc. Trong thời điểm cam go nhưng đầy hy vọng đó, tác phẩm đã ra đời như một lời hiệu triệu, tiếp thêm sức mạnh cho khối đại đoàn kết toàn dân tiến lên giành độc lập, tự do.

Theo hồi ức của nhạc sĩ Văn Cao về hoàn cảnh ra đời của bài Tiến quân ca, năm 1944, ông Vũ Quý, một cán bộ Việt Minh hỏi như đề nghị ông tham gia hoạt động cách mạng và giao nhiệm vụ đầu tiên cho ông là sáng tác một bài hát cho quân đội cách mạng. Khi ấy, nhạc sĩ Văn Cao chưa từng đặt chân tới chiến khu, cũng chưa trực tiếp gặp các chiến sĩ cách mạng. Ông chỉ hình dung về họ, cảm nhận không khí sục sôi của đất nước đang chờ ngày đổi thay. Ông đi dọc phố phường Hà Nội để tìm “một thanh âm đầu tiên”, chứng kiến một thành phố chìm trong đói rét, khổ cực. Từ rung động ấy, trong căn gác số 45 Nguyễn Thượng Hiền, những nét nhạc đầu tiên của Tiến quân ca được hình thành.

Mở đầu bài hát là những giai điệu hào hùng: Đoàn quân Việt Nam đi chung lòng cứu quốc. Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa... Không chỉ là bước chân của quân đội cách mạng, đó còn là nhịp bước của cả một dân tộc đang đứng lên, hướng tới con đường độc lập, tự do. Tác giả ca khúc nhớ lại, khi tác phẩm hoàn thành, ông Vũ Quý rất hài lòng “Đôi mắt và nụ cười của anh lấp lánh”. Tháng 11.1944, Tiến quân ca được đăng trên Báo Độc Lập. Từ trang báo, bài hát nhanh chóng lan truyền trong quần chúng. Những người yêu nước truyền tay nhau, học hát và cùng cất tiếng. Một ca khúc được viết cho các chiến sĩ cách mạng dần trở thành tiếng hát chung của nhân dân.

Tháng 8.1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng, toàn thể nhân dân Việt Nam thực hiện cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền, biến khát vọng độc lập, tự do của dân tộc trở thành hiện thực. Trong không khí sục sôi ấy, ngày 16 - 17.8.1945, Đại hội Quốc dân do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì đã họp tại Tân Trào (Tuyên Quang), quyết định chọn lá cờ đỏ sao vàng làm Quốc kỳ và bài hát Tiến quân ca làm Quốc ca của đất nước.

Ngay sau đó, giai điệu hào hùng lập tức lan tỏa, được hàng vạn quần chúng nhân dân hát vang trong những ngày mùa Thu lịch sử. Đỉnh điểm là ngày 19.8.1945, hàng chục nghìn người dân cùng các em thiếu nhi đã đồng thanh cất cao tiếng hát giữa rừng cờ đỏ sao vàng, tạo nên một khí thế tiến công mạnh mẽ, mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc. Từ một căn gác nhỏ, bài hát đã bước ra quảng trường. Từ những dòng nhạc trên giấy, những giai điệu hào hùng đã trở thành âm thanh của một dân tộc đang tự mình giành lấy vận mệnh.

Bản hùng ca kết tinh giá trị vĩnh hằng

Sức mạnh của âm nhạc đã đưa Tiến quân ca vượt ra ngoài khuôn khổ của một sáng tác nghệ thuật, trở thành tiếng gọi thiêng liêng của non sông, ngân vang trong trái tim hàng triệu người Việt Nam. Ngày 2.9.1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Dưới lá cờ đỏ sao vàng, giai điệu hùng tráng vang giữa quảng trường, hòa trong giọng hát của các đồng bào và chiến sĩ cả nước. Nếu như trước đó, Tiến quân ca là lời giục giã toàn quân, toàn dân ta tiến lên giành chính quyền, thì tại Quảng trường Ba Đình, đó là giai điệu của niềm tự hào trong ngày Quốc khánh.

Theo họa sĩ Văn Thao, con trai nhạc sĩ Văn Cao, nhạc sĩ từng rất xúc động khi chứng kiến hàng nghìn người cùng hát Tiến quân ca trong những tháng ngày lịch sử. Khoảnh khắc ấy cũng giúp tác giả nhận ra rằng tác phẩm đã vượt khỏi phạm vi sáng tác cá nhân để trở thành tiếng hát chung của nhân dân và dân tộc.

Tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I năm 1946, Tiến quân ca chính thức được chọn làm Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau này, khi đất nước thống nhất (1976), bài hát tiếp tục được chọn làm Quốc ca của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam. Lựa chọn ấy là sự ghi nhận giá trị nghệ thuật và khẳng định sự kết tinh tinh thần dân tộc của tác phẩm. Ca khúc có hình ảnh đoàn quân, nhưng phía sau đoàn quân là cả một dân tộc; có chiến đấu và hy sinh, nhưng mục tiêu cuối cùng là độc lập, tự do. Tiến lên! Cùng tiến lên! Nước non Việt Nam ta vững bền, câu kết bài khẳng định ý chí sắt đá, sức mạnh đoàn kết và niềm tin vào sự trường tồn của non sông đất Việt.

Từ những ngày sục sôi khởi nghĩa đến nhịp sống hiện đại hôm nay, Quốc ca đã đồng hành cùng dân tộc qua muôn vàn biến động, gian lao giành độc lập, đi qua dặm dài chiến tranh, đến ngày thống nhất và dựng xây đất nước. Hơn tám thập kỷ trôi qua, dù thời gian có làm đổi thay thị hiếu âm nhạc, công nghệ mở ra những không gian sáng tạo mới, và nhịp sống xã hội không ngừng biến chuyển, nhưng bài ca ấy vẫn chạm đến trái tim các thế hệ, bởi trong từng nốt nhạc, lời ca đã đúc kết những giá trị vĩnh hằng. Những lời hát Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước. Súng đằng xa chen khúc quân hành ca gợi lại một thời hào hùng của dân tộc, nhắc nhở rằng: Độc lập chưa bao giờ là khái niệm trừu tượng, mà được kết tinh từ mồ hôi, máu xương và nước mắt của bao thế hệ đi trước.

Hơn cả một giai điệu của quá khứ, Quốc ca là nhịp đập nối liền lịch sử với tương lai, nhắc nhớ mỗi người Việt Nam về trang sử vinh quang, về trách nhiệm tiếp tục viết nên những chương mới tự hào cho Tổ quốc.