Thanh âm Việt Nam: Đánh thức nhịp điệu Trò Xuân Phả

VHO - Tiếng trống, nhịp xênh tre cùng 5 điệu múa cổ làm nên sắc thái độc đáo của Trò Xuân Phả ở xã Thọ Xuân (Thanh Hóa).

Qua nhiều thế hệ, những thanh âm dân gian ấy vẫn được trao truyền, góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa xứ Thanh.

Năm điệu múa kể chuyện nghìn năm

Tiếng trống hội dồn dập, tiếng thanh la hòa cùng nhịp xênh tre, những nghệ nhân trong trang phục rực rỡ bước vào điệu múa với các động tác khi mạnh mẽ, phóng khoáng, lúc uyển chuyển, nhịp nhàng.

Trò Xuân Phả không chỉ thu hút người xem bởi hình thức trình diễn độc đáo mà còn lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa, lịch sử của vùng đất xứ Thanh.

Được lưu truyền tại làng Xuân Phả, xã Thọ Xuân, Trò Xuân Phả là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có giá trị đặc sắc.

Theo truyền thuyết địa phương, trò diễn gắn với câu chuyện Thành hoàng làng giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân.

Sau chiến thắng, trong dịp mở hội mừng công, các đoàn đến từ những vùng đất khác nhau mang theo lễ vật, múa hát chúc mừng triều đình. Từ đó, những điệu múa được lưu truyền trong cộng đồng làng Xuân Phả.

Nguồn gốc và quá trình hình thành của trò diễn vẫn là chủ đề được các nhà nghiên cứu quan tâm. Theo tư liệu dân gian và lời kể của các nghệ nhân, Trò Xuân Phả có lịch sử từ khoảng thế kỷ IX - X, trải qua nhiều thế hệ thực hành, trao truyền và hoàn thiện.

Điểm đặc sắc của di sản nằm ở tổ hợp 5 trò diễn, thường được gọi là “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống”, gồm Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc và Tú Huần, còn gọi là Lục Hồn Nhung.

Mỗi trò có hệ thống nhân vật, trang phục, đạo cụ, động tác múa và sắc thái biểu diễn riêng, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật dân gian giàu tính biểu tượng.

Trong đó, Hoa Lang gây ấn tượng với những nhân vật mang trang phục đặc trưng, các động tác múa kết hợp đạo cụ và lời ca. Chiêm Thành nổi bật với những chiếc mặt nạ được tạo hình riêng, trang phục chủ yếu màu đỏ.

Trò Ai Lao có các nhân vật mô phỏng hoạt động săn bắt, kết hợp nhịp xênh tre rộn ràng.

Các trò Ngô Quốc và Tú Huần cũng có hệ thống nhân vật, động tác và cách thể hiện riêng, góp phần tạo nên sự phong phú của toàn bộ màn diễn.

Không chỉ là những động tác múa nối tiếp nhau, Trò Xuân Phả còn kết hợp âm nhạc, lời ca, trang phục, mặt nạ và nghệ thuật hóa thân.

Những chiếc trống, thanh la, mõ, xênh tre tạo nên nhịp điệu đặc trưng, giữ vai trò dẫn dắt diễn biến của trò diễn.

Người biểu diễn phải nắm chắc động tác, đội hình, nhịp phách và cách phối hợp với các nhân vật khác để bảo đảm tính liên tục của từng lớp trò.

Sự kết hợp giữa yếu tố cung đình và nghệ thuật dân gian là một trong những giá trị nổi bật của Trò Xuân Phả.

Những hình tượng được thể hiện trên sân diễn vừa gợi không gian bang giao trong quan niệm lịch sử truyền thống, vừa mang dấu ấn sáng tạo của cộng đồng nông nghiệp vùng đồng bằng sông Chu.

Tháng 9.2016, Trò Xuân Phả được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đây là sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, nghệ thuật và vai trò của cộng đồng trong việc duy trì một loại hình diễn xướng độc đáo.

Với người dân Xuân Phả, trò diễn không chỉ xuất hiện trong những chương trình biểu diễn phục vụ công chúng. Di sản còn gắn với không gian tín ngưỡng, lễ hội và ký ức của nhiều thế hệ.

Hằng năm, vào các ngày 10 - 12.2 âm lịch, Trò Xuân Phả được trình diễn tại khu vực nghè Xuân Phả, trở thành một hoạt động văn hóa được người dân địa phương mong đợi.

Giữ nhịp di sản bằng những người kế tục

Giá trị của Trò Xuân Phả không chỉ nằm ở lịch sử lâu đời hay sự độc đáo của 5 điệu múa, mà còn ở khả năng tiếp tục được thực hành trong cộng đồng.

Nếu không có người hiểu tích trò, thuộc động tác, nắm được nhịp điệu và trực tiếp biểu diễn, di sản khó có thể duy trì nguyên vẹn qua thời gian.

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Hùng, người có nhiều năm gắn bó với Trò Xuân Phả, từng nhấn mạnh sự kết hợp giữa nghệ thuật cung đình và nghệ thuật dân gian là nét đặc trưng của trò diễn.

Những điệu múa vừa thể hiện quan niệm thẩm mỹ, vừa phản ánh sức sáng tạo của người dân.

Với các nghệ nhân, việc bảo tồn không dừng ở biểu diễn trong lễ hội mà còn phải tìm được người kế cận, giúp lớp trẻ hiểu và thực hành được di sản.

Thực tế cho thấy, trao truyền Trò Xuân Phả đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Người học không chỉ tập các động tác múa mà còn phải hiểu ý nghĩa từng trò, đặc điểm của nhân vật, cách sử dụng đạo cụ và sự phối hợp trong đội hình.

Những chi tiết tưởng như nhỏ, từ nhịp chân, cách cầm xênh tre đến động tác chuyển đội hình, đều góp phần tạo nên bản sắc của màn diễn.

Tháng 10.2026, xã Thọ Xuân tổ chức lớp truyền dạy Trò Xuân Phả nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hoạt động này cho thấy công tác bảo tồn đang được triển khai thông qua việc đưa nghệ thuật truyền thống trở lại với cộng đồng, tạo cơ hội để người học tiếp cận trực tiếp với những người am hiểu di sản.

Cùng với các lớp truyền dạy, việc giới thiệu Trò Xuân Phả trong trường học, tại các sự kiện văn hóa và những chương trình giao lưu nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng.

Một hướng đi khác là tăng cường tư liệu hóa di sản. Những bản ghi âm nhạc cụ, lời ca, video các lớp trò, hình ảnh trang phục và lời kể của nghệ nhân có thể trở thành nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và truyền dạy về sau.

Trong bối cảnh công nghệ số mở ra nhiều cách tiếp cận công chúng, Trò Xuân Phả cũng có thể được giới thiệu qua các sản phẩm truyền thông ngắn, phim tư liệu, thư viện số và những câu chuyện về người thực hành di sản.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với hoạt động truyền dạy trực tiếp, không thể thay thế vai trò của nghệ nhân và môi trường thực hành tại cộng đồng.

Đây cũng là tinh thần phù hợp với việc giới thiệu các giá trị văn hóa trong chương trình “Thanh âm Việt Nam” do Bộ VHTTDL phát động: nhận diện những âm thanh làm nên bản sắc đất nước, từ đời sống thường ngày đến các loại hình diễn xướng truyền thống.

Với Trò Xuân Phả, thanh âm không chỉ là tiếng trống, tiếng thanh la hay nhịp xênh tre, mà còn là nhịp điệu của một di sản đang được cộng đồng tiếp tục gìn giữ.