Tác phẩm kinh điển “tái sinh” trên sân khấu

VHO - Nhiều tác phẩm văn học kinh điển đang trở lại đời sống bằng một hình hài mới trên sân khấu. Từ những trang sách quen thuộc, các nhân vật và câu chuyện tiếp tục được kể bằng âm nhạc, ánh sáng, ngôn ngữ biểu diễn, mở thêm cơ hội để những giá trị văn học bền vững đối thoại với công chúng hôm nay.

Đánh thức sức sống của những tác phẩm văn học

Từ lâu, văn học luôn là nguồn chất liệu quan trọng của sân khấu. Trong những trang sách không chỉ có cốt truyện, nhân vật hay những xung đột giàu kịch tính, mà còn chứa đựng các giá trị tư tưởng, những suy ngẫm về con người và cuộc sống. Khi được chuyển thể lên sân khấu, các giá trị ấy tiếp tục được kể lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật, mở rộng đời sống cho tác phẩm và đưa văn học đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Những năm gần đây, nhiều đơn vị nghệ thuật đã chủ động tìm đến văn học như một nguồn cảm hứng sáng tạo bền vững. Tại Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam, nhiều tác phẩm trong và ngoài nước đã được chuyển thể thành công như Chú mèo dạy hải âu bay, Không gia đình hay Pinocchio - Chú bé người gỗ. Đáng chú ý, đơn vị đang dàn dựng nhạc kịch Tuổi thơ dữ dội, chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Phùng Quán, dự kiến ra mắt vào tháng 8.2026.

Theo đạo diễn, NSƯT Lê Ánh Tuyết (Trưởng đoàn Ca múa nhạc Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam), vở diễn không hướng tới việc tái hiện chiến tranh theo lối minh họa lịch sử mà mong muốn tạo nên cuộc đối thoại giữa người trẻ hôm nay với thế hệ cha ông. Chính những giá trị về lòng nhân ái, tình đồng đội, khát vọng tự do và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng đã giúp tác phẩm giữ được sức sống qua nhiều thập kỷ. Sân khấu vì thế trở thành cầu nối để những giá trị ấy hiện diện gần gũi và sinh động hơn với khán giả đương đại.

Cùng xu hướng đó, Nhà hát Kịch Việt Nam vừa khởi dựng vở Vũ Như Tô của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. Theo NSƯT Trịnh Mai Nguyên - Phó Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam, đây là tác phẩm chứa đựng chiều sâu tư tưởng và giá trị văn hóa lâu bền của dân tộc. Hơn 80 năm sau ngày ra đời, những trăn trở trong Vũ Như Tô về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, giữa khát vọng cá nhân và lợi ích cộng đồng vẫn còn nguyên tính thời sự. Việc đưa tác phẩm trở lại sân khấu cho thấy văn học luôn có khả năng đối thoại với mỗi thời đại bằng những cách tiếp cận mới.

Không chỉ các đơn vị nghệ thuật công lập, khu vực tư nhân cũng cho thấy sự năng động trong việc làm mới chất liệu văn học. Tiêu biểu là vở nhạc kịch Dế Mèn ngoại truyện: Câu chuyện dưới tán cỏ, lấy cảm hứng từ Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài. Thay vì lặp lại hành trình quen thuộc của nguyên tác, vở diễn mở ra một câu chuyện mới, nơi nhân vật chính bước ra khỏi vùng an toàn để đối diện với những thử thách đầu đời. Qua đó, tác phẩm gửi gắm những bài học về lòng dũng cảm, tinh thần trách nhiệm và hành trình trưởng thành của tuổi trẻ.

Từ những tác phẩm dành cho thiếu nhi đến các tác phẩm kinh điển của văn học Việt Nam, sân khấu đang góp phần mở rộng không gian tiếp nhận văn học bằng những hình thức biểu đạt mới. Những câu chuyện từng sống trên trang sách tiếp tục được kể lại trước công chúng hôm nay, mang theo những giá trị nhân văn đã làm nên sức sống bền bỉ của văn học qua thời gian.

Giữ “hồn” nguyên tác bằng cách kể mới

Đưa văn học lên sân khấu không đơn thuần là chuyển một câu chuyện từ trang sách sang không gian biểu diễn. Điều quan trọng là làm sao giữ được tinh thần của tác phẩm trong một hình thức thể hiện phù hợp với công chúng hôm nay. Chính vì vậy, nhiều tác phẩm văn học kinh điển vẫn có thể tiếp tục chinh phục những thế hệ khán giả mới dù đã trải qua nhiều thập kỷ.

Theo NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, Giám đốc Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam, khi chuyển thể một tác phẩm kinh điển, điều quan trọng nhất là giữ được “tinh thần” của nguyên tác chứ không phải bê nguyên toàn bộ câu chuyện lên sân khấu. Mỗi thời đại có một cách tiếp nhận khác nhau nên nghệ thuật biểu diễn cũng cần một ngôn ngữ mới để chạm tới khán giả đương đại. Những tác phẩm như Pinocchio hay Không gia đình đã tồn tại hàng trăm năm nhưng các giá trị về tình yêu thương, lòng trung thực, khát vọng trưởng thành và ý nghĩa của gia đình vẫn luôn còn nguyên sức sống.

Thách thức đặt ra là làm thế nào để trẻ em hôm nay cảm thấy đó là câu chuyện của chính mình thay vì một bài học xa lạ từ quá khứ. Vì vậy, sân khấu cần tìm cách kể lại câu chuyện bằng những cảm xúc gần gũi với thế hệ trẻ như tình bạn, lòng dũng cảm, sự sẻ chia và hành trình trưởng thành. Các nhân vật cũng được xây dựng đa chiều hơn, có sai lầm, có vấp ngã và cả những tổn thương, bởi chính hành trình tự nhận thức và vượt qua thử thách mới tạo nên sức thuyết phục đối với khán giả.

Nhìn nhận việc các tác phẩm văn học tiếp tục được làm mới thông qua những dự án nghệ thuật, nhà báo Nguyễn Phương Vũ, con trai cố nhà văn Tô Hoài cho rằng, đây là tín hiệu đáng mừng bởi những cách tiếp cận mới giúp tác phẩm gốc đến gần hơn với công chúng đương đại. Theo ông, với những tác phẩm đã sống bền bỉ qua nhiều thế hệ, điều quan trọng là giữ được những điều làm nên sức hấp dẫn lâu dài của nguyên tác. Với Dế Mèn phiêu lưu ký, đó là những bài học về trách nhiệm, tình bạn, lòng dũng cảm và sự sẻ chia, những thông điệp vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với con người hôm nay.