Không cần “biết Jazz” mới có thể nghe Jazz

VHO - Jazz thường bị gắn với hai chữ “hàn lâm”, như thể muốn bước vào thế giới ấy, người nghe phải có sẵn kiến thức về hòa âm, biết vài cái tên huyền thoại và thậm chí chuẩn bị cả một bộ vest đẹp. Nhưng thực tế, Jazz có thể đơn giản hơn rất nhiều. Đôi khi, đó chỉ là vài người đang trò chuyện bằng âm nhạc và người nghe tình cờ ngồi xuống cạnh họ.

Câu chuyện đưa Jazz đến gần hơn với công chúng cũng là một trong những điều đáng chú ý khi Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Liên hoan Nhạc Jazz quốc tế Hà Nội năm 2026 - Hanoi Jazztival 2026 với chủ đề Jazz Hà Nội - Giai điệu không biên giới diễn ra trong ba ngày 17-19.9 tại nhiều không gian văn hóa tiêu biểu của Thủ đô.

Một thế giới Jazz không cần “bộ vest đẹp”

Định kiến về một thứ âm nhạc “khó nghe” khiến không ít người e ngại Jazz. Với người chưa quen, một bản Jazz có thể tạo cảm giác hơi “ngang”: giai điệu vừa tưởng như đã bắt được thì nghệ sĩ bất ngờ rẽ sang hướng khác.

Piano đi một đường, saxophone dường như kể một câu chuyện riêng, còn trống liên tục chen vào những nhịp tưởng như không chịu đứng yên. Nhưng chính sự tự do ấy lại là một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Jazz.

Trong khi nhiều dòng nhạc đại chúng có cấu trúc tương đối rõ ràng, Jazz thường dành nhiều không gian cho sự ngẫu hứng.

Một chủ đề giai điệu được đưa ra, saxophone có thể lấy vài nốt rồi phát triển theo hướng khác; piano đáp lại; bass giữ nền nhưng đôi lúc tự kể câu chuyện của mình; còn trống không chỉ giữ nhịp mà liên tục phản ứng với những gì đang diễn ra.

Jazz vì thế giống như một cuộc trò chuyện giữa những người hiểu nhau. Một người kể chuyện, người bên cạnh chen vào một câu, người khác cười, có người im lặng khá lâu rồi bất ngờ nói đúng một câu khiến tất cả cùng dừng lại. Không ai nhất thiết phải biết ngay từ đầu cuộc trò chuyện sẽ kết thúc ở đâu.

Trong ngôn ngữ Jazz còn có truyền thống quan trọng là “call and response” (gọi và đáp). Một nhạc cụ cất tiếng, nhạc cụ khác trả lời, đôi khi chỉ bằng vài nốt nhưng cũng có thể là cả một đoạn solo dài. Nhiều khi, điều hay nhất lại nằm trong khoảng lặng giữa hai câu nhạc.

Bởi vậy, nghe Jazz không nhất thiết phải cố “hiểu” toàn bộ bản nhạc. Người nghe có thể chỉ cần chọn một thứ để đi theo: tiếng contrabass, một đường piano, tiếng chổi quét nhẹ trên mặt trống hay một câu saxophone vừa vang lên rồi biến mất.

Cách tiếp cận ấy cũng phù hợp với chính nguồn gốc của Jazz. Trước khi trở thành thể loại được giảng dạy trong nhạc viện, nghiên cứu trong sách vở hay vang lên ở những phòng hòa nhạc sang trọng, Jazz từng là âm nhạc của đường phố, quán bar, vũ trường và cộng đồng. Trước khi cần được “hiểu”, Jazz vốn đã được tạo ra để nghe, cảm nhận và đối thoại.

Hình ảnh về Jazz ngày nay đôi khi khá sang trọng. Một quán bar ánh sáng mờ mờ ảo ảo, những ly cocktail đặt trên bàn, người chơi piano mặc sơ mi trắng, khán giả ăn mặc đẹp, nói chuyện vừa đủ.

Một bữa tối bình thường dường như cũng có thể tăng thêm vài phần thanh lịch nếu phía sau vang lên một bản Jazz. Nhưng lịch sử của nó lại bắt đầu từ một thế giới ít bóng bẩy hơn nhiều.

Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, tại New Orleans và nhiều cộng đồng người Mỹ gốc Phi ở miền Nam nước Mỹ, những yếu tố từ Blues, Ragtime, Spirituals, nhạc diễu hành và nhiều truyền thống âm nhạc khác dần gặp nhau.

Jazz hình thành từ chính những cuộc giao thoa ấy. Nó hiện diện trong các cuộc diễu hành, khu phố, quán rượu, câu lạc bộ và những không gian khiêu vũ. Jazz vì thế chưa bao giờ thực sự thuộc riêng về phòng hòa nhạc, bởi nguồn gốc của nó gắn với đời sống.

Có lẽ đó cũng là lý do Jazz mang một phẩm chất rất dân chủ. Người am hiểu có thể nhận ra những chuẩn mực âm nhạc, trong khi người không biết gì về lý thuyết vẫn có thể dừng lại trước một đoạn kèn Trumpet và cảm nhận. Jazz không đặt ra yêu cầu về bằng cấp hay kiến thức trước khi chạm tới cảm xúc của người nghe.

Jazz Hà Nội và hành trình phá bỏ định kiến “khó nghe”

Ở Hà Nội, Jazz từ lâu đã tồn tại bằng một nhịp điệu tương đối lặng lẽ nhưng bền bỉ. Những cái tên như Quyền Văn Minh gắn với nhiều thập niên vun đắp cho đời sống Jazz của thành phố.

Các thế hệ tiếp theo như Quyền Thiện Đắc, Nguyễn Thùy Linh, Dattie Do, Quỳnh Nguyễn và nhiều nghệ sĩ trẻ khác tiếp tục đưa Jazz vào những cuộc đối thoại mới.

Có người giữ gần với truyền thống, có người thử nghiệm với âm nhạc Việt Nam, có người bước sang những vùng giao thoa với Pop, Electronic hay những hình thức đương đại.

Nhờ vậy, Jazz Hà Nội không nhất thiết phải nghe giống New Orleans mà có thể chậm hơn một chút, trầm hơn và mang theo những sắc thái rất riêng của đời sống thành phố.

Đó có thể là tiếng saxophone vang lên trong một căn phòng nhỏ khi ngoài phố xe vẫn chạy, người bán hàng vẫn gọi nhau; cũng có thể là âm nhạc của một buổi tối mùa đông phía sau lớp kính đọng hơi nước. Một Hà Nội vừa có chất riêng, vừa sâu lắng.

Với những người chưa từng nghe Jazz, cách bắt đầu có lẽ cũng không cần phức tạp. Không nhất thiết phải học Jazz trước khi nghe Jazz.

Quan trọng hơn, hãy thử nghe Jazz trực tiếp. Một câu lạc bộ nhỏ có thể là nơi để người nghe cảm nhận rõ hơn sự tương tác giữa các nghệ sĩ.

Còn một festival lại mang đến trải nghiệm khác: Người nghe có thể đi ngang một sân khấu, nghe một ban nhạc chưa từng biết tên, dừng lại bởi một đoạn solo và rồi nhận ra mình đã nghe hết cả bài.

Đó cũng là điều Liên hoan Nhạc Jazz quốc tế Hà Nội năm 2026 - Hanoi Jazztival 2026, với chủ đề Jazz Hà Nội - Giai điệu không biên giới, có thể đem lại khi Jazz bước ra những không gian công cộng của Thủ đô.

Từ những không gian ấy, Jazz có cơ hội bước gần hơn tới những người chưa từng chủ động tìm đến thể loại này, giảm bớt khoảng cách giữa một thứ âm nhạc vốn thường bị xem là “khó” với đời sống công chúng.

Không nhất thiết phải lên đồ đẹp, cũng không nhất thiết phải biết lúc nào nên vỗ tay sau một đoạn solo. Nếu thích thì cứ nghe. Nếu một câu nhạc khiến lòng mình xao động một chút, cứ ở lại thêm một bài.

Bởi đến một lúc nào đó, giữa một buổi tối Hà Nội, tiếng saxophone vang lên, piano đi vài nốt phía sau, tay trống gõ nhẹ như thể không muốn làm ai giật mình.

Có thể người nghe vẫn chẳng hiểu Jazz là gì nhưng bỗng thấy bản nhạc ấy có vẻ đang nói một chuyện rất quen. Đến lúc đó, có lẽ người nghe đã bước vào Jazz rồi, chỉ là không để ý mà thôi.