Để di sản bước vào các sáng tác văn học nghệ thuật đương đại

VHO - Trong hai ngày 7-8.9, tại Làng Thiền Ngọa Vân (phường An Sinh, Quảng Ninh), Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phối hợp Công ty CP Du lịch Văn hóa Ngọa Vân Yên Tử tổ chức chương trình trải nghiệm văn hóa “Ngọa Vân - Miền cảm hứng”.

Đây là dịp để văn nghệ sĩ trực tiếp tiếp cận không gian di sản, tìm kiếm chất liệu từ lịch sử, văn hóa và tư tưởng Trúc Lâm, qua đó đưa những giá trị của di sản vào sáng tác đương đại.

Chương trình có sự tham dự của PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cùng 40 văn nghệ sĩ.

Không đơn thuần là một chuyến đi thực tế, “Ngọa Vân - Miền cảm hứng” được thiết kế như một hành trình đưa người làm nghệ thuật rời khỏi nhịp sống đô thị, bước vào không gian núi rừng, di sản và văn hóa Trúc Lâm. Từ sự trải nghiệm trực tiếp, văn nghệ sĩ có điều kiện quan sát, suy ngẫm và tìm kiếm những rung động, chất liệu mới cho sáng tạo.

Trong hành trình, các văn nghệ sĩ trải nghiệm không gian Làng Thiền Ngọa Vân, thực hành thiền buông thư, sáng tạo tại vườn thiền, suối Phủ Am Trà, tham quan không gian trưng bày di sản Trúc Lâm và giao lưu nghệ thuật.

Đoàn cũng trải nghiệm cáp treo giữa núi rừng, hành hương qua các thánh tích như Chùa Ngọa Vân Trung, Chùa Ngọa Vân Thượng, Am Ngọa Vân, Tháp Phật hoàng và Đỉnh Bàn Cờ Tiên, trước khi khép lại hành trình bằng trải nghiệm Thiền trà Ngọa Vân.

Điểm đáng chú ý của chương trình là cách tiếp cận di sản từ góc nhìn của người sáng tạo. Thay vì chỉ tham quan, tìm hiểu hay tiếp nhận thông tin về di tích, văn nghệ sĩ được đặt mình trong chính không gian văn hóa để cảm nhận những lớp trầm tích lịch sử, tư tưởng và đời sống tinh thần được lưu giữ nơi đây.

Di sản vì thế không chỉ là đối tượng bảo tồn mà có thể trở thành nguồn chất liệu để văn học, âm nhạc và các loại hình nghệ thuật tiếp tục kể những câu chuyện mới.

Chia sẻ tại chương trình, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng việc tổ chức hoạt động trải nghiệm và sáng tác tại Ngọa Vân trong bối cảnh hiện nay là một cách để văn nghệ sĩ tìm về cội nguồn giữa những biến chuyển mạnh mẽ của thời đại công nghệ.

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo, những không gian văn hóa giàu chiều sâu như Ngọa Vân càng có ý nghĩa trong việc giúp người nghệ sĩ tìm lại sự tĩnh lặng, trải nghiệm và những rung động có tính cá nhân.

Theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, với một chủ đề mang đậm yếu tố lịch sử, văn hóa và tâm linh như Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông, người sáng tác cần vượt qua việc khai thác đơn thuần những hình ảnh quen thuộc.

Trong lĩnh vực âm nhạc, tác phẩm không chỉ cần bảo đảm tính nghệ thuật mà còn phải thấm đẫm Phật tính và tính Thiền. Những giai điệu được sáng tác từ vùng đất này cần gợi được sự thanh tịnh, bình an, phù hợp với tinh thần của không gian Ngọa Vân, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho biết.

Ông Đỗ Hồng Quân cũng đánh giá việc tổ chức cuộc vận động sáng tác văn học nghệ thuật Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông là một lựa chọn mạnh dạn, bởi đây là một đề tài không dễ tiếp cận. Tuy nhiên, chính chiều sâu của vùng đất, tư tưởng và nhân cách Phật Hoàng lại mở ra nhiều khả năng sáng tạo nếu người nghệ sĩ thực sự đến, trải nghiệm và tìm hiểu.

Những giá trị ấy, theo ông Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ, không nằm ở những câu chuyện xa xôi mà hiện diện trong từng địa danh, từng không gian của Ngọa Vân.

Theo ông Bùi Hữu Dược, trong quần thể Di tích và danh thắng Yên Tử được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, Ngọa Vân là điểm lõi, gắn với những năm tháng cuối đời và quá trình tu hành của Phật Hoàng. Bởi vậy, mỗi địa danh nơi đây đều có thể mở ra một câu chuyện, một lớp nghĩa và một góc tiếp cận đối với người sáng tác.

Ông Bùi Hữu Dược cho rằng, những địa danh như Trại Lốc, Suối đá hai màu, Phủ Am Trà hay Đỉnh Bàn Cờ như những “cánh cửa” để văn nghệ sĩ bước vào thế giới tư tưởng của Trần Nhân Tông.

Suối đá hai màu, với đá mang màu nâu và trắng, gắn với cách lý giải về mối quan hệ giữa “Đạo” và “Đời”; Phủ Am Trà gắn với văn hóa trà và những câu chuyện về đời sống, ngoại giao, quốc kế dân sinh; còn Đỉnh Bàn Cờ là không gian gợi liên tưởng tới tầm nhìn của Phật Hoàng về non sông, đất nước, ông Dược chia sẻ.

Điều quan trọng, theo ông Dược, là khi khai thác những chất liệu ấy, văn nghệ sĩ không nên chỉ nhìn Trần Nhân Tông như một nhân vật tôn giáo hay một vị vua đã khoác áo cà sa. “Trần Nhân Tông không chỉ là Phật, Ngài còn là một nhà kinh tế xuất chúng, một nhà quân sự lỗi lạc và một vị vua yêu dân như con”, ông Bùi Hữu Dược nhấn mạnh.

Cách nhìn rộng hơn về nhân vật lịch sử cũng đồng thời mở rộng không gian sáng tạo cho văn nghệ sĩ. Từ một vị vua, một nhà tư tưởng, một người tu hành đến một nhân cách văn hóa lớn, Trần Nhân Tông có thể được tiếp cận từ nhiều chiều kích khác nhau.

Điều đó cho phép nghệ thuật đương đại tìm thấy những câu chuyện không chỉ thuộc về quá khứ mà còn có khả năng đối thoại với những vấn đề của con người hôm nay.

Chương trình “Ngọa Vân - Miền cảm hứng” được kỳ vọng không dừng lại ở một hoạt động trải nghiệm văn hóa. Quan trọng hơn, đây là một cách đưa văn nghệ sĩ đến gần di sản bằng trải nghiệm trực tiếp, để từ sự tiếp xúc ấy hình thành cảm xúc, ý tưởng và tác phẩm.

Đây cũng là chuyến trải nghiệm thứ hai được tổ chức trong khuôn khổ cuộc vận động sáng tác Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phối hợp Thời báo Văn học nghệ thuật phát động.

Việc tạo điều kiện để văn nghệ sĩ trực tiếp đến với di sản cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: muốn di sản sống lâu trong đời sống đương đại, cần để di sản tiếp tục tạo ra cảm hứng và được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật của hôm nay.

Từ những bước chân trên vùng núi thiêng, những câu chuyện lịch sử, không gian thiền và những lớp trầm tích văn hóa, Ngọa Vân có thể trở thành điểm khởi đầu cho những tác phẩm mới.

Khi ấy, sáng tác không chỉ góp phần lan tỏa giá trị di sản, mà chính nghệ thuật cũng trở thành một phương thức để di sản được tiếp nhận, đối thoại và sống tiếp trong tâm thức công chúng đương đại.