Khi lương tri không thể ngủ yên trước thiên nhiên

VHO - “Thơ mất ngủ”, bài thơ của TS, nhà thơ, nhạc sĩ Ngọc Lê Ninh, không đến như một tác phẩm mang tính thời sự nhất thời, mà như một nỗi niềm đã được ấp ủ âm thầm suốt nhiều năm, nay trở lại với sức nặng của một lời cảnh tỉnh.

Không phải một sự tình cờ, đây là một sự gặp gỡ có chủ ý – giữa người đọc và chính tác giả của những câu thơ được viết ra từ chiều sâu trăn trở.

Được viết từ gần một thập kỉ trước, trong bối cảnh những vấn đề môi trường chưa trở thành chủ đề nóng như hiện nay, “Thơ mất ngủ” cho thấy một trực giác sớm và sâu về những rạn nứt đang hình thành trong mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.

Vì thế, khi nghe chính tác giả đọc lại những vần thơ của mình, người đọc không có cảm giác đang đối diện với một bài thơ “rất thời sự”, mà là một nỗi lo đã lắng đọng, tích tụ và ngày càng trở nên nặng nề theo thời gian.

“Thơ mất ngủ” không kể một câu chuyện cá nhân. Đó là tiếng nói của lương tri khi đối diện với thực trạng thiên nhiên đang bị tổn thương nghiêm trọng: sông ngòi cạn kiệt, rừng suy kiệt, muôn loài đói khát trong một thế giới đang biến đổi quá nhanh.

Trong bối cảnh ấy, mất ngủ không còn là trạng thái riêng của một con người, mà là trạng thái chung của xã hội – của những ai còn đủ tỉnh táo để không thể nhắm mắt làm ngơ.

Bảo tàng Tố Hữu– nơi kể chuyện lịch sử bằng thơ

VHO - Giữa nhịp sống hiện đại của Hà Nội, Bảo tàng Tố Hữu mang đến cho công chúng một không gian lắng đọng, nơi cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ – chính trị gia Tố Hữu được tái hiện đầy cảm xúc. Không chỉ là nơi trưng bày hiện vật, Bảo tàng còn mở ra hành trình khám phá thơ ca cách mạng Việt Nam qua lăng kính của một người “gieo vần vĩ đại” thế kỷ XX.

Điều khiến “Thơ mất ngủ” gây xúc động không nằm ở bi kịch được mô tả, mà ở ánh nhìn của người viết. Đó là một ánh nhìn không cực đoan, không lên án ồn ào, nhưng thấm đẫm nỗi đau âm ỉ trước sự tàn phá của thiên nhiên – đôi khi diễn ra ngay trong vô thức của con người.

Những dòng thơ chạm tới người đọc không chỉ bằng vần điệu, mà bằng sự đồng điệu về nỗi lo và trách nhiệm.

Đáng chú ý, tác giả của “Thơ mất ngủ” không xuất thân từ môi trường sáng tác thuần tuý, mà là một nhà khoa học, một người gắn bó với lĩnh vực kĩ thuật – nơi đòi hỏi sự chính xác, khắt khe và lí trí.

Chính sự kết hợp hiếm hoi giữa tư duy khoa học và một tâm hồn nhạy cảm với thiên nhiên đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho tác phẩm. Đó là sự hoà quyện giữa lí trí và cảm xúc, giữa phân tích và trắc ẩn – điều không dễ tìm trong đời sống hiện đại.

Ở tầng nghĩa rộng hơn, cụm từ “Thơ mất ngủ” không chỉ gợi trạng thái của một cá nhân, mà phản chiếu sự vận hành của cả xã hội, của một quốc gia và thậm chí là của thế giới hôm nay.

Một đất nước không thể phát triển bền vững nếu chỉ đo lường thành công bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà bỏ qua những chỉ số sống còn của môi trường, sức khỏe cộng đồng, khả năng phục hồi sinh thái và đời sống tinh thần con người.

Trong nhiều thập kỉ, tư duy “đánh đổi” đã trở nên quen thuộc: đánh đổi rừng lấy tăng trưởng, đánh đổi sông lấy công nghiệp, đánh đổi không khí lấy tiện nghi, và thậm chí đánh đổi cả tương lai cho lợi ích trước mắt. Nhưng tự nhiên không vận hành theo logic nhiệm kì, cũng không chờ con người “sẵn sàng”.

Tự nhiên chỉ phản hồi. Và khi những phản hồi ấy bị dồn nén đủ lâu, chúng sẽ trở thành thiên tai, khủng hoảng, dịch bệnh, di cư khí hậu và xung đột tài nguyên – những vấn đề không còn thuộc phạm trù môi trường đơn thuần, mà là an ninh quốc gia và an ninh toàn cầu.

Từ góc nhìn đó, “Thơ mất ngủ” đặt ra một câu hỏi căn bản: con người sẽ sống thế nào trên một hành tinh ngày càng khắc nghiệt? Khi khí hậu cực đoan trở thành “bình thường mới”, khi tài nguyên nước và lương thực bị tái phân bổ bất công, khi những vùng đất từng trù phú trở nên không còn khả năng cư trú, thì khái niệm biên giới, phát triển và thịnh vượng cũng buộc phải được nhìn lại.

Trong bối cảnh ấy, vai trò của những con người biết lắng nghe, biết trăn trở và dám đau trước thiên nhiên trở nên đặc biệt quan trọng. Họ là những người nhìn thấy sớm, cảnh báo sớm và đặt câu hỏi trước khi thảm họa xảy ra.

Vì lẽ đó, “Thơ mất ngủ” của TS Ngọc Lê Ninh không chỉ là một tác phẩm thi ca, mà còn là một dạng cảnh báo mềm – không ồn ào, không cực đoan, nhưng bền bỉ và không thỏa hiệp.

Thông điệp mà bài thơ gợi mở không nằm ở sự bi quan, mà ở lời nhắc tỉnh táo: con người không thể ngủ yên khi thiên nhiên đang hấp hối; không thể thờ ơ khi chính mình là tác nhân của những mùa thảm họa.

Một thế giới bền vững không thể chỉ “xanh” trên khẩu hiệu, mà còn phải là một thế giới biết dừng đúng lúc, giữ đúng chỗ và đầu tư cho những giá trị không thể phục hồi nếu mất đi.

Suy cho cùng, “Thơ mất ngủ” không phải là lời than thở. Đó là một lời nhắc nhẫn nại nhưng cương quyết: vẫn còn những người đang canh thức cho tương lai này. Và đã đến lúc, không chỉ một vài cá nhân, mà cả cộng đồng – thậm chí cả nhân loại – phải tỉnh dậy trước khi quá muộn.

Đọc “Thơ mất ngủ” hôm nay, càng thấy rõ trách nhiệm không chỉ dừng ở sự xúc động hay đồng cảm, mà phải được chuyển hoá thành hành động, để không còn những đêm mất ngủ vì một Trái Đất đang chết dần, và để lương tri – như những vần thơ ấy – chưa bao giờ thực sự ngủ quên.