Đạo diễn Dương Thị Thanh Huyền: Tìm một ngôn ngữ sân khấu Việt trong dòng chảy hội nhập

VHO - Từ những tác phẩm sân khấu mang tinh thần nhân văn như "Pygmalion" và "Bed Time Story", Đạo diễn Dương Thị Thanh Huyền đang theo đuổi một hướng đi riêng: tìm tòi ngôn ngữ biểu đạt vừa hiện đại, vừa giàu bản sắc Việt; đồng thời đưa sân khấu đến gần hơn với khán giả trẻ và mở rộng những cơ hội hợp tác quốc tế.

Đạo diễn Dương Thị Thanh Huyền, Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Sân khấu, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, có hơn 17 năm gắn bó với công tác giảng dạy và nghiên cứu sân khấu.

Trong hành trình ấy, chị không chỉ quan tâm đến việc đào tạo những diễn viên “biết diễn”, mà còn tìm cách trang bị cho người học khả năng làm chủ cơ thể, cảm xúc và năng lượng sân khấu.

Ở vai trò đạo diễn, Dương Thị Thanh Huyền lựa chọn những tác phẩm có khả năng đặt ra các câu hỏi về con người và xã hội đương đại. Pygmalion của George Bernard Shaw và Bed Time Story của tác giả Hàn Quốc Byoungwa Kim là hai ví dụ tiêu biểu.

Theo nữ đạo diễn, điểm gặp gỡ của hai tác phẩm nằm ở những giá trị nhân văn vẫn còn nguyên tính thời sự. Nếu Pygmalion đặt con người trước hành trình nỗ lực hoàn thiện bản thân, quyền được ước mơ, hy vọng và tìm kiếm tự do, thì Bed Time Story lại đặt ra một vấn đề gần gũi với đời sống hiện đại: tình yêu thương của cha mẹ đối với con cái và ranh giới giữa yêu thương, bảo vệ với áp đặt, kiểm soát.

“Giá trị nhân văn sâu sắc của Pygmalion là hướng con người tới quyền được ước mơ và hy vọng, ước mơ sống tốt hơn và hoàn thiện mình hơn, cũng là hướng tới đi tìm tự do đích thực của con người nói chung và của phụ nữ nói riêng”, chị chia sẻ.

Với Bed Time Story, câu chuyện lại được nhìn từ thế giới của trẻ em. Những đứa trẻ cần tình yêu thương của cha mẹ, nhưng đồng thời cũng cần quyền được khám phá thế giới theo cách của riêng mình. Chính sự tương đồng với những vấn đề của đời sống hôm nay đã thôi thúc nữ đạo diễn kể lại các tác phẩm bằng một ngôn ngữ sân khấu giàu tính ước lệ, tối giản và hiện đại.

Việt hóa nhưng không đánh mất tinh thần nguyên bản

Một trong những điểm đáng chú ý trong cách xử lý Pygmalion của Dương Thị Thanh Huyền là việc đưa những yếu tố văn hóa Việt vào một tác phẩm kinh điển phương Tây mà không biến tác phẩm thành một phiên bản “Việt hóa” đơn thuần.

Theo chị, ranh giới giữa Việt hóa và làm mất đi tinh thần nguyên bản của tác phẩm nằm ở chính cách xử lý nghệ thuật của đạo diễn. Nếu thiếu sự cân nhắc, những yếu tố văn hóa được đưa vào sân khấu có thể làm thay đổi căn cốt của tác phẩm.

Bởi vậy, mục tiêu của chị là “Việt hóa nhưng giữ nguyên tinh thần nguyên bản của kịch Anh”.

Điều đó được thể hiện bằng việc kết hợp tranh Đông Hồ với tấm thảm phương Tây, những chiếc ghế mang màu sắc ngũ hành được xử lý theo phong cách của những buổi tiệc trà Anh; phục trang sử dụng chất liệu lụa Hà Đông nhưng vẫn giữ phom dáng đặc trưng của phương Tây đầu thế kỷ XX.

Ngay trong diễn xuất, các nghệ sĩ cũng phải tìm được sự cân bằng giữa tính biểu hiện của sân khấu và vẻ sang trọng, lịch lãm trong cách đi đứng, nói cười của tầng lớp quý tộc Anh.

Những yếu tố Việt vì thế không đứng bên ngoài tác phẩm như những chi tiết trang trí, mà tham gia vào cấu trúc biểu đạt của vở diễn.

Đó cũng là cách Dương Thị Thanh Huyền tìm kiếm một tiếng nói riêng cho sân khấu Việt trong quá trình hội nhập.

Chị không gọi đó đơn giản là một cuộc “đối thoại bình đẳng” với sân khấu thế giới, mà nhấn mạnh đến hai từ “hội nhập và phát triển”.

“Chúng ta có chất riêng của mình, thế giới cũng vậy - họ có thế mạnh riêng của họ. Chúng ta mở ra, ‘khoe’ với thế giới chất riêng của mình, và không quên học hỏi, lĩnh hội những sáng tạo trong phát triển sân khấu hiện đại của thế giới, để làm sao ngày càng làm giàu hơn, phong phú hơn, hiện đại hơn cái chất riêng của ‘ngôn ngữ sân khấu Việt’”, nữ đạo diễn nói.

Khi tình yêu thương không đồng nghĩa với áp đặt

Nếu Pygmalion đặt con người trong hành trình tìm kiếm tự do và hoàn thiện bản thân, thì Bed Time Story lại đưa khán giả vào một không gian gia đình tưởng như thân thuộc nhưng ẩn chứa nhiều câu hỏi về quyền tự do của mỗi cá nhân.

Một diễn viên đảm nhận nhiều nhân vật, đồng thời có sự đảo giới tính nhân vật, là một trong những lựa chọn dàn dựng đáng chú ý của Dương Thị Thanh Huyền.

Trên sân khấu, người cha và người mẹ có thể thoắt ẩn, thoắt hiện; trong hình hài người cha có bóng dáng người mẹ và ngược lại. Sự biến hóa ấy được tạo nên bởi diễn xuất của nghệ sĩ cùng âm nhạc, ánh sáng, phục trang và sự chuyển động của cảnh trí.

Cha mẹ yêu thương con, nhưng cũng có thể kiểm soát, áp đặt và vô tình biến tình yêu thương thành một dạng giam cầm. Tuy nhiên, nữ đạo diễn không muốn đưa ra một phán xét đơn giản rằng ai đúng, ai sai.

Điều chị muốn đặt ra là một câu hỏi mở: thế giới của trẻ em cũng giống như một tác phẩm nghệ thuật. Trong tác phẩm ấy, tình yêu thương của cha mẹ là điều không thể thiếu, nhưng tình yêu thương không đồng nghĩa với giam cầm và áp đặt. Nhu cầu khám phá thế giới cũng là một nhu cầu tự nhiên của mỗi con người.

Đây cũng là quan niệm xuyên suốt trong cách chị tiếp cận khán giả trẻ.

Theo Dương Thị Thanh Huyền, một vở diễn muốn giúp người trẻ thực sự “cảm” được một vấn đề thì trước hết phải chạm vào điều họ quan tâm, phải gần với đời sống của họ và giúp họ hiểu hơn về một vấn đề của xã hội, của con người.

Điều này đặt ra không ít áp lực cho những người làm sân khấu hôm nay, đặc biệt khi khán giả trẻ có quá nhiều lựa chọn trong thời đại số.

“Đôi khi chính những nhà làm sân khấu, trong đó có chúng tôi - đội ngũ đào tạo phải thay đổi cách nhìn của mình với chính các bạn trẻ và vấn đề của họ hôm nay. Tiến tới gần cái mà họ quan tâm, chạm vào những cảm xúc mà họ mong muốn và đặc biệt phản ánh những vấn đề mang tính thực tế xung quanh họ”, chị chia sẻ.

Đào tạo một diễn viên biết diễn và biết làm chủ chính mình

Trong công tác đào tạo, Dương Thị Thanh Huyền đặc biệt quan tâm đến việc kết hợp nhiều phương pháp biểu diễn trong và ngoài nước. Các phương pháp sân khấu Tadashi Suzuki được kết hợp với múa, võ thuật cùng nhiều hình thức rèn luyện khác nhằm giúp sinh viên phát triển đồng thời kiến thức, kỹ năng và năng lực tự chủ nghề nghiệp.

Mục tiêu không chỉ dừng ở việc đào tạo một diễn viên “biết diễn”.

Theo nữ đạo diễn, sinh viên cần được chuẩn bị để trở thành những nghệ sĩ tương lai có khả năng làm chủ và khai thác cơ thể, kiến tạo cảm xúc, đồng thời tạo ra nguồn năng lượng sân khấu đủ mạnh.

Tuy nhiên, giữa giảng đường và sân khấu chuyên nghiệp vẫn tồn tại một khoảng cách mà không giáo trình nào có thể hoàn toàn thay thế: kinh nghiệm.

Một sinh viên được đào tạo trong trường có nhiệm vụ học tập, rèn luyện và tích lũy kiến thức, kỹ năng biểu diễn. Trong khi đó, một diễn viên bước vào nghề đã phải đối diện với nhiều tình huống thực tế, từ đó hình thành kinh nghiệm sân khấu.

Vì vậy, Khoa Sân khấu, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội đang hướng tới việc thu hẹp khoảng cách ấy bằng cách tạo thêm nhiều cơ hội thực hành cho sinh viên thông qua các sân chơi nghệ thuật trong trường, các hội diễn nghề nghiệp và những hoạt động giao lưu, biểu diễn trong và ngoài nước.

Mục tiêu là để người học không phải chờ đến khi tốt nghiệp mới bắt đầu làm quen với sân khấu thực tế.

Đưa sân khấu Việt ra thế giới bằng chính bản sắc của mình

Trong những năm gần đây, các tác phẩm của nghệ sĩ Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều tại các liên hoan, chương trình giao lưu và hoạt động hợp tác quốc tế. Với Dương Thị Thanh Huyền, đó là một tín hiệu tích cực, nhưng sân khấu Việt cần nhiều hơn những chuyến đi mang tính thời điểm.

Theo chị, các nhà hát, đơn vị sân khấu độc lập đang có nhiều nỗ lực đưa tác phẩm ra với bạn bè quốc tế. Các liên hoan nghệ thuật là một trong những cơ hội thuận lợi để thực hiện điều đó, nhất là trong bối cảnh kinh phí dựng vở và tổ chức các chuyến lưu diễn nước ngoài vẫn là bài toán không nhỏ.

Tuy nhiên, để tạo ra những mối quan hệ lâu dài, sân khấu Việt cần chủ động tìm kiếm nhiều hình thức hợp tác hơn giữa các nhà hát, cơ sở đào tạo nghệ thuật, các hiệp hội và quỹ phát triển văn hóa trong và ngoài nước.

Điều quan trọng, theo chị, vẫn là hội nhập và phát triển nhưng không đánh mất bản sắc riêng.

Đó cũng chính là hướng đi mà nữ đạo diễn đang theo đuổi trong công việc của mình.

“Tôi vẫn là một đạo diễn trẻ”

Sau hơn 17 năm đứng lớp, Dương Thị Thanh Huyền đã có những học trò trưởng thành trong nghề, những công trình, giáo trình và nghiên cứu về đào tạo sân khấu được ghi nhận. Nhưng khi nói về mình ở vai trò đạo diễn, chị vẫn tự nhận là “một đạo diễn trẻ, rất trẻ”.

Cách gọi ấy không đơn thuần là sự khiêm nhường. Nó cho thấy tinh thần của một người làm nghề vẫn muốn tiếp tục tìm tòi, học hỏi và thử nghiệm.

“Tôi không phải là tuýp người chờ đợi. Tôi luôn không ngừng trau dồi, học hỏi, tìm tòi, khám phá và hướng tới những cơ hội để tôi có thể được làm nghề”, chị nói.

Với chị, những dự án mới đang tiếp tục mở ra. Trong tháng 11.2026, Dương Thị Thanh Huyền dự kiến đảm nhận vai trò đạo diễn vở Lady Fox, được chuyển thể từ vở tuồng Võ Tam Tư trảm cáo, thường được biết đến với tên gọi Hồ Nguyệt Cô hóa cáo.

Dự án có sự tham gia của 8 diễn viên Australia và 4 diễn viên Việt Nam, dự kiến biểu diễn tại Việt Nam vào ngày 28.11, sau đó có hai đêm diễn tại Wollongong và Sydney, Australia vào ngày 10 và 11.12.2026.

Đây là một dự án đặc biệt với nữ đạo diễn bởi nó tiếp tục đặt sân khấu truyền thống Việt Nam vào một không gian hợp tác quốc tế, nơi những giá trị của nghệ thuật truyền thống có cơ hội gặp gỡ những cách tiếp cận biểu diễn mới.

Cùng với công việc đạo diễn, chị cũng chuẩn bị xuất bản một cuốn sách nghiên cứu về việc ứng dụng một số phương pháp của sân khấu truyền thống vào đào tạo diễn viên kịch, điện ảnh - truyền hình và đạo diễn sân khấu.

Từ giảng đường đến sân khấu, từ những tác phẩm kinh điển phương Tây đến kịch bản Hàn Quốc, từ tranh Đông Hồ, lụa Hà Đông đến sân khấu truyền thống Việt Nam trong các dự án quốc tế, hành trình nghề nghiệp của Dương Thị Thanh Huyền cho thấy một lựa chọn nhất quán: không ngừng tìm kiếm những phương thức mới để làm giàu cho sân khấu, nhưng không quên căn cước văn hóa của mình.

Và có lẽ, điều giữ cho hành trình ấy tiếp tục là một thứ giản dị hơn mọi lý thuyết sân khấu: niềm say mê được làm nghề.

“Có lẽ là còn rất nhiều dự định về công việc đào tạo, nghiên cứu và các dự án thực hành biểu diễn nữa… song hạnh phúc là tôi say mê với tất cả”, Dương Thị Thanh Huyền chia sẻ.