Kỳ 1: Giữ lửa làng gốm Mỹ Thiện, vun đắp sức sống văn hóa Bình Sơn

Từ một lò gốm nhỏ, chỉ còn vài thợ làm gốm đến mong muốn học nghề của lớp trẻ, làng gốm Mỹ Thiện ở xã Bình Sơn (Quảng Ngãi) đang viết tiếp câu chuyện gìn giữ di sản bằng tình yêu quê hương và trách nhiệm với tiền nhân. Đằng sau hành trình ấy là sự đồng hành của cấp ủy, chính quyền địa phương, từng bước đưa văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

Những ngày này, tại lò gốm của nghệ nhân dân gian Đặng Văn Trịnh (tổ dân phố Châu Ổ, xã Bình Sơn), tiếng nhồi đất, tiếng bàn xoay vẫn đều đặn vang lên. Đất sét qua đôi tay người thợ dần thành hình, khi là chiếc ché rượu, lúc là bình hoa, ấm trà, con giống hay những vật dụng thân thuộc trong đời sống như cối giã, hũ tiết kiệm.

Mỗi sản phẩm mang một dáng vẻ riêng, chứa đựng những bí quyết và câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Ở tuổi 62, ông Trịnh vẫn miệt mài với nghề. Điều khiến ông trăn trở không chỉ là làm sao tiêu thụ được nhiều sản phẩm, mà còn là làm thế nào để những kỹ thuật tạo hình, pha men, nung gốm của cha ông không bị mai một.

Ông Trịnh cho biết, làng gốm Mỹ Thiện từng có thời kỳ phát triển hưng thịnh. Những chuyến thuyền buôn, xe ngựa đưa sản phẩm từ làng Mỹ Thiện, thuộc Châu Ổ xưa, đi khắp các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên, thậm chí theo đường giao thương đến Lào, Campuchia, Thái Lan. Gốm hiện diện trong nhiều gia đình, trở thành vật dụng quen thuộc, mang theo dấu ấn văn hóa của một vùng đất.

Thế nhưng, cùng với sự phát triển của các mặt hàng công nghiệp, nghề gốm truyền thống từng đứng trước nguy cơ mai một. Sản phẩm làm thủ công khó cạnh tranh về giá thành và nhiều dòng gốm trên cả nước, trong khi nghề đòi hỏi sự kiên trì, kinh nghiệm và nhiều công sức.

“Gốm Mỹ Thiện vẫn giữ nét xưa, làm theo cách cổ truyền mà ông bà đã truyền lại. Mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ, nhất là khâu làm men và nung gốm”, ông Trịnh chia sẻ.

Với ông, giữ nghề trước hết là giữ được hồn cốt của nghề. Đất phải được chọn lọc kỹ, trải qua quá trình tạo hình, trang trí bằng các kỹ thuật đắp nổi, khắc chìm. Men được pha trộn theo nguyên liệu tự nhiên và kinh nghiệm của người thợ. Tiếp đến, sản phẩm được đưa vào lò nung, trong đó nhiệt độ và thời gian nung quyết định màu men, độ bền cũng như nét riêng của từng sản phẩm.

Một mẻ gốm được nung liên tục trong 3 ngày 3 đêm (72 giờ). Khi ra lò, các sản phẩm có màu sắc khác nhau, không chiếc nào hoàn toàn giống chiếc nào. Đó cũng là nét hấp dẫn, độc đáo của gốm Mỹ Thiện đối với những người yêu thích sản phẩm truyền thống.

Từ năm 2022, theo ông Trịnh, gốm Mỹ Thiện bắt đầu được khách hàng quan tâm trở lại. Mỗi mẻ nung có thể cho ra hơn 1.000 sản phẩm với nhiều kích cỡ, kiểu dáng. Đây là tín hiệu đáng mừng, tiếp thêm động lực để người thợ bám nghề, đồng thời mở ra hy vọng khôi phục một di sản đã gắn bó với vùng đất Châu Ổ hàng trăm năm.

Trong hành trình ấy, ông Trịnh không đơn độc. Người bạn đời của ông, bà Phạm Thị Thu Cúc, cũng xuất thân từ gia đình làm gốm, am hiểu những bí quyết nghề truyền thống. Hơn 50 năm gắn bó với nghề, đôi bàn tay nhanh nhẹn, uyển chuyển của bà đã tạo hình biết bao sản phẩm.

Những chiếc cối giã, hũ đựng tiền, lu đựng nước, lọ hoa, ché rượu, lư hương hay ấm trà nối nhau tạo hình, được xếp ngay ngắn, cho thấy nghề thủ công truyền thống vẫn có chỗ đứng khi sản phẩm đáp ứng được nhu cầu của người dùng.

Đáng mừng hơn, ngọn lửa nghề đang được trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Bà Phạm Thị Na (46 tuổi), vốn gắn bó với nghề may, đã dành hơn một năm học làm gốm. Tình yêu nghề được nuôi dưỡng từ thuở nhỏ, khi cả cha và mẹ chị đều gắn bó với đất sét, bàn xoay và lò nung.

Là em ruột của bà Cúc, bà Na mong muốn tiếp nối nghề của gia đình, góp sức gìn giữ những giá trị truyền thống mà cha ông để lại.

“Quyết định học một nghề thủ công nhất là làm gốm đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn không đơn thuần là lựa chọn sinh kế. Với tôi, đó còn là cách gìn giữ nghề truyền thống của gia đình, để những điều từng chứng kiến, trải nghiệm từ tuổi thơ không chỉ dừng lại ở hoài niệm”, bà Na bộc bạch.

Nằm bên dòng sông Trà Bồng, thông ra cửa biển Sa Cần, Châu Ổ từng là đầu mối giao thương sầm uất. Điều kiện thuận lợi về giao thông đường thủy góp phần đưa gốm Mỹ Thiện vươn xa, hình thành dòng sản phẩm mang dấu ấn riêng của vùng đất Quảng Ngãi.

Theo những tư liệu về làng nghề, nghề gốm Mỹ Thiện hình thành từ cuối thế kỷ XVII. Qua nhiều thế hệ, người thợ đã tạo nên những sản phẩm phong phú, từ chum, ché, ghè, vò đến độc bình, lư hương và các vật dụng sinh hoạt.

Các dòng gốm sành, gốm tráng men với những sắc men đặc trưng như men hỏa biến, da lươn, men vàng, men xanh cùng họa tiết rồng, chuột, mai, trúc đã tạo nên bản sắc riêng của gốm Mỹ Thiện.

Giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm mua bán, trang trí. Đó còn là tri thức dân gian về kỹ thuật tạo hình, lựa chọn nguyên liệu, pha chế men, điều chỉnh lửa trong lò nung; là kinh nghiệm lao động sản xuất được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ của hàng trăm năm.

Mỗi sản phẩm còn lưu giữ một phần lịch sử giao thương, tập quán, tín ngưỡng và sinh hoạt đời thường của cộng đồng cư dân địa phương.

Nhìn từ câu chuyện làng gốm, bảo tồn di sản cũng là vấn đề đặt ra đối với công tác lãnh đạo, quản lý ở cơ sở. Nếu chỉ dừng ở việc ghi nhận giá trị lịch sử hay tổ chức các hoạt động tôn vinh, di sản khó có thể tự duy trì sức sống.

Muốn di sản gắn bó lâu dài với đời sống, cần sự vào cuộc kiên trì của nhiều tổ chức, cá nhân; trong đó, cấp ủy, chính quyền giữ vai trò định hướng, kết nối nguồn lực, còn người dân là chủ thể trực tiếp thực hành và trao truyền các giá trị truyền thống.

Xã Bình Sơn được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Bình Long, Bình Trung, Bình Dương, Bình Nguyên, Bình Chánh, Bình Thạnh và thị trấn Châu Ổ trước đây. Trên không gian rộng lớn ấy, địa phương kế thừa hệ thống di tích, di sản và những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh tổ chức đơn vị hành chính có nhiều thay đổi, việc bảo tồn bản sắc văn hóa càng cần được quan tâm. Bởi mỗi di tích, làng nghề hay tập quán truyền thống không chỉ là tài sản riêng của một cộng đồng dân cư mà còn góp phần tạo nên bản sắc chung của địa phương.

Ông Võ Văn Đồng, Bí thư Đảng ủy xã Bình Sơn cho biết, địa phương xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Ban Thường vụ Đảng ủy xã đã ban hành Kế hoạch số 83-KH/ĐU ngày 4.6.2026, chú trọng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và bồi đắp niềm tự hào quê hương cho thế hệ trẻ.

“Đối với nghề gốm Mỹ Thiện, địa phương sẽ phối hợp triển khai dự án bảo tồn theo quy định, phát huy vai trò của nghệ nhân, tạo điều kiện trao truyền kỹ thuật làm gốm và từng bước kết nối làng nghề với du lịch văn hóa.

Bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi người dân là chủ thể, di sản tiếp tục được thực hành và những người gắn bó với nghề có thêm động lực duy trì sinh kế”, ông Đồng nhấn mạnh.

Từ thực tế làng gốm Mỹ Thiện, có thể thấy vai trò của cấp ủy, chính quyền không chỉ nằm ở việc ban hành chủ trương mà còn ở khả năng khơi dậy ý thức trách nhiệm trong cộng đồng, kết nối các nguồn lực và tạo điều kiện để người dân tiếp tục thực hành di sản.

Khi nghệ nhân được động viên, người trẻ có cơ hội học nghề, sản phẩm tìm được đầu ra và giá trị truyền thống được giới thiệu rộng rãi, công tác bảo tồn mới có nền tảng bền vững.

Nghề gốm Mỹ Thiện, xã Bình Sơn, được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống có lịch sử lâu đời của địa phương.

Đây không chỉ là sự ghi nhận những giá trị văn hóa đặc sắc mà còn đặt ra yêu cầu, trách nhiệm trong bảo tồn, phục hồi và đưa di sản trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.

Ông Cao Chức (54 tuổi), Tổ trưởng tổ dân phố Châu Ổ cho rằng, việc duy trì làng gốm không chỉ giúp người dân có thêm động lực gắn bó với nghề mà còn góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.

“Tôi mong muốn tạo điều kiện để nghề gốm tiếp tục được thực hành, có sản phẩm tiêu thụ và mang lại thu nhập cho người làm nghề. Khi người dân nhìn thấy lợi ích thiết thực từ việc giữ nghề, họ sẽ có thêm niềm tin và động lực để cùng chính quyền bảo vệ di sản.

Đó cũng là cách để chủ trương bảo tồn văn hóa đi vào đời sống, không nằm trên giấy mà được thể hiện bằng những việc làm cụ thể, từ duy trì lò gốm, truyền dạy kỹ thuật cho người trẻ đến giới thiệu sản phẩm với khách hàng”, ông Chức chia sẻ.

Trong câu chuyện bảo tồn gốm Mỹ Thiện, yêu cầu đặt ra không chỉ là giữ lại những kỹ thuật cũ mà còn phải tìm hướng phát triển phù hợp để làng nghề có thể tồn tại trong đời sống hiện nay.

Việc sản phẩm gốm Mỹ Thiện được công nhận là sản phẩm OCOP đã góp phần tăng cơ hội tiếp cận thị trường, tạo thêm động lực cho quá trình khôi phục nghề truyền thống. Tuy nhiên, để làng nghề phát triển lâu dài, vẫn cần giải quyết những vấn đề căn cơ như nguồn nguyên liệu, không gian sản xuất, quảng bá sản phẩm, kết nối tiêu thụ và đào tạo người kế nghiệp.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi cho biết, để gìn giữ và phát huy giá trị gốm Châu Ổ, cần nghiên cứu chuyên sâu về nguồn gốc, kỹ thuật, hoa văn, họa tiết; đồng thời tìm nguồn nguyên liệu phù hợp, khuyến khích nghệ nhân kế thừa tinh hoa truyền thống và không ngừng sáng tạo.

Bên cạnh nỗ lực của người thợ, chính quyền địa phương cần hỗ trợ, tạo không gian phát triển và kết nối đầu ra cho sản phẩm, từng bước đưa làng nghề gắn với du lịch, tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại nghề xưa mà còn phải giúp những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện nay, không đánh mất bản sắc trước yêu cầu của thị trường.

Theo Quyết định số 902/QĐ-UBND ngày 25.9.2026 của UBND tỉnh Quảng Ngãi, Dự án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nghề gốm Mỹ Thiện có tổng mức đầu tư dự kiến 5 tỉ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2027–2029.

Dự án đã được giao kế hoạch vốn năm 2026 để thực hiện công tác chuẩn bị đầu tư, tạo cơ sở để từng bước triển khai các nhiệm vụ bảo tồn một cách bài bản, có trọng tâm.

Theo ông Võ Văn Đồng, Đảng ủy xã Bình Sơn sẽ quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo phối hợp triển khai dự án theo quy định; chú trọng gìn giữ nghề truyền thống, phát huy vai trò của nghệ nhân và những người tâm huyết với nghề, tạo điều kiện để trao truyền những giá trị đặc sắc của gốm Mỹ Thiện qua các thế hệ.

Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn góp phần duy trì sinh kế, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của cộng đồng đối với nghề truyền thống.

Cùng với bảo tồn, việc xây dựng các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu quy trình làm gốm, kể câu chuyện về lịch sử làng nghề và kết nối với các tuyến du lịch cũng mở ra hướng phát huy giá trị di sản.

Trong đó, cần quan tâm đến học sinh, sinh viên và người trẻ, tạo cơ hội để họ trực tiếp tìm hiểu, trải nghiệm các công đoạn làm gốm, qua đó hiểu hơn về nghề truyền thống. Du khách đến với Mỹ Thiện không chỉ mua một món đồ gốm mà còn có cơ hội hiểu về lịch sử làng nghề, dòng sông Trà Bồng và những thế hệ đã tạo dựng nên nghề truyền thống.

Ở Châu Ổ, mong muốn học nghề của anh Dương Hồng Trung (30 tuổi), Bí thư Chi đoàn tổ dân phố Châu Ổ, mang đến tín hiệu đáng mừng. Anh Trung bày tỏ: “Tôi mong muốn tìm hiểu, học nghề gốm để góp phần gìn giữ văn hóa địa phương và hiểu sâu hơn giá trị di sản mà cha ông để lại”.

Mong muốn ấy có thể bắt đầu từ sự tò mò của một người trẻ, nhưng nếu được khuyến khích và tạo điều kiện, sẽ trở thành một mắt xích trong quá trình trao truyền di sản. Bởi bảo tồn văn hóa không chỉ là việc của những nghệ nhân cao tuổi mà cần sự tham gia của thanh niên, các gia đình, tổ chức đoàn thể và cả cộng đồng.

Với Bình Sơn, gìn giữ gốm Mỹ Thiện cũng là một phần trong hành trình xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh, nghĩa tình. Đó không chỉ là việc bảo vệ một nghề thủ công lâu đời mà còn là vun đắp nền tảng tinh thần, bồi dưỡng tình yêu quê hương và củng cố sự gắn bó giữa người dân với cộng đồng.

Từ những lò gốm còn đỏ lửa, trách nhiệm bảo tồn di sản được nối dài qua từng thế hệ. Khi cấp ủy, chính quyền đồng hành cùng người dân, khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa, những giá trị do cha ông để lại sẽ không chỉ nằm trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống, góp phần tạo nên bản sắc và động lực phát triển của xã Bình Sơn hôm nay và mai sau.