Gia đình Việt trước những biến đổi của thời đại

VHO - Từ xu hướng ngại kết hôn, ngại sinh con đến sự thu hẹp quy mô gia đình và gia tăng lối sống độc thân, gia đình Việt Nam đang đứng trước những biến đổi sâu sắc. Đằng sau những lựa chọn mang tính cá nhân là những tác động dài hạn tới mức sinh, cơ cấu dân số, nguồn nhân lực, hệ thống an sinh xã hội và sự trao truyền các giá trị gia đình giữa các thế hệ.

Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia, nhà khoa học nhận diện là một thách thức lớn tại Hội thảo khoa học “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp” do Bộ VHTTDL phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức.

Gia đình Việt đối mặt nhiều “khoảng trống” lớn

Gia đình Việt Nam hiện nay đang chứng kiến sự thay đổi mang tính cấu trúc: quy mô gia đình ngày càng thu hẹp. Đằng sau những con số giảm dần về số lượng thành viên là sự thay đổi trong cách tổ chức đời sống gia đình, quan niệm về hôn nhân, sinh con và các mối quan hệ giữa các thế hệ.

Từ mô hình gia đình đông con từng phổ biến trong nhiều thập niên, ngày càng nhiều gia đình chỉ sinh một hoặc hai con, thậm chí lựa chọn không sinh con.

Số liệu từ các cuộc Tổng điều tra dân số cho thấy quy mô hộ gia đình Việt Nam liên tục giảm qua các thời kỳ, từ bình quân 4,6 người (năm 1999) xuống còn 3,8 người (năm 2009); xuống còn 3,6 người (năm 2019) và chỉ còn khoảng 3,4 người (năm 2024).

Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh mức sinh tiếp tục giảm tại nhiều địa phương, đặc biệt ở các đô thị lớn, nơi áp lực về chi phí nhà ở, việc làm, giáo dục và nuôi dạy con cái ngày càng gia tăng.

Đứng ở góc độ xã hội học, ThS. Lò Thị Thu Thủy (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam) nhìn nhận đây là xu thế hai mặt. Về mặt tích cực, quy mô gia đình nhỏ giúp các hộ gia đình tập trung nguồn lực cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng sống. Đồng thời, vai trò của phụ nữ trong quá trình ra quyết định kinh tế gia đình cũng được nâng lên rõ rệt.

Tuy nhiên, xu hướng này cũng đặt ra nhiều thách thức như giảm sự gắn kết dòng họ, gia tăng nguy cơ cô đơn ở người cao tuổi và làm suy yếu chức năng hỗ trợ tinh thần truyền thống của gia đình đa thế hệ.

Cùng với sự thu hẹp về quy mô là sự chuyển dịch rõ nét về cấu trúc gia đình. Mô hình gia đình truyền thống nhiều thế hệ cùng chung sống đang dần thu hẹp, nhường chỗ cho gia đình hạt nhân trở thành hình thái phổ biến.

Song song với đó, nhiều loại mô hình gia đình mới (hay còn gọi là mô hình gia đình “phi truyền thống”) xuất hiện như: gia đình đơn thân, gia đình khuyết thiếu, chung sống không kết hôn, hoặc lựa chọn sống độc thân…

Đáng chú ý, sự thay đổi không chỉ diễn ra trong cấu trúc gia đình mà còn thể hiện rõ trong quan niệm sống của một bộ phận giới trẻ. 

Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) Khuất Văn Quý nhấn mạnh, xã hội đang chứng kiến một hiện tượng đáng quan tâm khi một bộ phận thanh niên lựa chọn “không yêu, không kết hôn, không sinh con”.

Nếu trước đây, kết hôn và sinh con được xem là những dấu mốc gần như tất yếu của cuộc đời, thì ngày nay ngày càng nhiều người trẻ đề cao tính độc lập cá nhân, lựa chọn cuộc sống ít ràng buộc và xem sự hài lòng của bản thân là ưu tiên hàng đầu. Sự gia tăng của nhóm người lựa chọn không kết hôn hoặc không sinh con cho thấy những chuẩn mực vốn được xem là phổ biến về hôn nhân và gia đình đang dần thay đổi. 

Đây không còn là câu chuyện của những lựa chọn cá nhân đơn lẻ. Trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với mức sinh giảm và tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh, xu hướng kết hôn muộn, ngại sinh con hoặc không kết hôn có thể tạo ra những tác động “dây chuyền” tới cơ cấu dân số, nguồn nhân lực và hệ thống an sinh xã hội trong tương lai.

Gỡ rào cản, vun đắp tương lai gia đình Việt

Trước những biến đổi mạnh mẽ về quy mô, cấu trúc gia đình và quan niệm sống của giới trẻ, các nhà nghiên cứu và chuyên gia cho rằng cần có những giải pháp đồng bộ từ nhận thức, chính sách đến việc phát huy vai trò của cộng đồng nhằm củng cố vị thế của gia đình trong đời sống xã hội.

Trước hết, cần đổi mới công tác giáo dục và truyền thông về hôn nhân, gia đình và cần trả lời rõ câu hỏi: “Kết hôn và sinh con để làm gì?”. 

GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Uỷ viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ cho rằng, việc phát triển gia đình cần xuất phát từ hai mục tiêu cao nhất của phát triển đất nước là người dân hạnh phúc và dân tộc trường tồn, đồng thời phát huy cao nhất vai trò của gia đình truyền thống.

Theo ông, thực tiễn hàng nghìn năm lịch sử luôn tâm niệm rằng, người có gia đình (kết hôn và sinh con) sẽ hạnh phúc hơn người không có gia đình. Muốn gia đình phát triển bền vững, cần làm rõ vai trò của gia đình đối với mỗi người và cộng đồng, đồng thời bảo đảm các điều kiện để xây dựng gia đình hạnh phúc, để kết hôn và sinh con là hạnh phúc không gì thay thế được với hầu hết công dân.

Còn GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số xuyên biên giới, việc hỗ trợ gia đình thực hiện vai trò định hướng văn hóa cho thế hệ trẻ trở nên ngày càng cấp thiết. Gia đình cần được trang bị kiến thức, kỹ năng và công cụ cần thiết để trở thành “bộ lọc văn hóa” đầu tiên, giúp các em tiếp nhận có chọn lọc các giá trị từ môi trường mạng.

Theo đó, Nhà nước cần đẩy mạnh các chương trình giáo dục, truyền thông về hệ giá trị gia đình Việt Nam với các chuẩn mực cốt lõi như no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh; qua đó góp phần bồi đắp nhân cách, lối sống và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ.

Bên cạnh giải pháp về nhận thức, nhiều ý kiến cho rằng cần có các chính sách hỗ trợ thiết thực để giảm bớt áp lực cho người trẻ trong quá trình lập gia đình và sinh con. 

Phó Cục trưởng Khuất Văn Quý cho rằng, thực tế, một trong những nguyên nhân khiến nhiều người kết hôn muộn hoặc ngại sinh con xuất phát từ áp lực kinh tế, chi phí nhà ở, việc làm, giáo dục và chăm sóc trẻ em ngày càng lớn.

Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội, mở rộng hệ thống trường học, cơ sở chăm sóc trẻ em, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, đồng thời tạo môi trường lao động thân thiện với gia đình. Khi người trẻ cảm thấy có đủ điều kiện về kinh tế và an sinh để xây dựng tổ ấm, họ sẽ có thêm động lực để kết hôn và sinh con.

Cùng với đó, việc phát huy vai trò của các gia đình văn hóa cần được xem là một giải pháp quan trọng nhằm lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong cộng đồng. Những gia đình văn hóa tiêu biểu không chỉ là hình mẫu về lối sống, cách ứng xử và trách nhiệm công dân mà còn là minh chứng cho việc gìn giữ hạnh phúc gia đình trong bối cảnh xã hội nhiều biến động.

Thông qua các phong trào xây dựng gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa và các hoạt động tôn vinh, biểu dương điển hình, những giá trị như yêu thương, tôn trọng, sẻ chia và trách nhiệm sẽ được lan tỏa sâu rộng hơn trong xã hội.

Sự thay đổi về quy mô và cấu trúc gia đình là một phần của quá trình phát triển và thích ứng với những biến chuyển của đời sống hiện đại. Trong bối cảnh đó, việc vun đắp các giá trị tốt đẹp của gia đình, tăng cường sự gắn kết giữa các thế hệ và phát huy vai trò của gia đình trong giáo dục, chăm sóc, nuôi dưỡng con người vẫn là những yếu tố có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của xã hội.