Đền Sòng Sơn - điểm hẹn tâm linh của du khách thập phương

VHO - “Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh”, câu ca dân gian ấy từ bao đời nay đã trở thành niềm tự hào của người dân Thanh Hóa và là lời mời gọi đầy linh ứng đối với du khách thập phương.

Trải qua hàng trăm năm tồn tại, đền Sòng Sơn (phường Quang Trung, Thanh Hoá) không chỉ là một công trình tín ngưỡng nổi tiếng mà còn là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Nơi Thánh Mẫu hiển linh giữa đất trời xứ Thanh

Đền Sòng Sơn có tên chữ là Sùng Sơn, xưa gọi Sùng Trân Miếu, nay thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa.

Dù đến nay chưa xác định chính xác thời điểm khởi dựng, nhưng theo truyền thuyết dân gian, ngôi đền đã xuất hiện từ khoảng niên hiệu Vĩnh Tộ thời Lê (1619-1628).

Người dân làng Cổ Đam truyền nhau câu chuyện về một cụ già được Tiên chúa Liễu Hạnh nhập mộng, báo rằng hãy dựng cho bà một ngôi đền để bà ngự trị và phù hộ cho dân làng.

Để thử ý trời, cụ già cắm một cây gậy tre xuống vùng đất dưới chân núi Sòng rồi khấn nguyện: nếu cây tre bén rễ, đâm chồi thì đó chính là nơi linh địa.

Ít lâu sau, cây tre xanh tốt lạ thường, dân làng tin rằng Thánh Mẫu đã hiển linh nên cùng nhau dựng đền thờ.

Trải qua nhiều triều đại, đền Sòng liên tục được trùng tu, tôn tạo. Năm 1993, di tích được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong “Tứ bất tử”. Theo “Truyền kỳ tân phả”, bà vốn là tiên nữ Quỳnh Nương, con gái Ngọc Hoàng vì phạm lỗi nơi thiên đình mà phải giáng trần.

Qua nhiều lần hóa thân, bà đi khắp nhân gian để khuyến thiện, trừng ác, giúp dân vượt qua khó khăn, dạy dân nghề nghiệp và phù trợ người hiền.

Chính bởi vậy, đền Sòng không đơn thuần là nơi thờ tự mà còn là điểm tựa tâm linh của hàng triệu người dân suốt nhiều thế kỉ.

Không gian huyền thoại và sức sống của tín ngưỡng dân gian

Đền Sòng Sơn tọa lạc trên thế đất cao, tựa núi nhìn sông, mang kiến trúc truyền thống hình chữ Tam với ba lớp điện thờ nối tiếp nhau gồm Tiền đường, Trung đường và Hậu cung.

Qua cổng tam quan đồ sộ với ba cửa Giới – Định – Tuệ, du khách bước vào không gian linh thiêng phủ đầy sắc đỏ son thếp vàng.

Những hàng cột lớn, những bức hoành phi, câu đối cổ kính cùng mùi trầm hương thoảng nhẹ khiến mỗi bước chân như chậm lại giữa miền tâm linh huyền bí.

Điểm linh thiêng nhất của đền Sòng là cung Cấm, nơi đặt linh tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong trang phục đỏ rực, dáng ngồi uy nghi mà từ hòa. Hai bên là tiên cô Quế Nương và Nhị Nương theo hầu.

Phía trên chính điện nổi bật bức đại tự “Mẫu Nghi Thiên Hạ”, tôn vinh Thánh Mẫu như người mẹ hiền của muôn dân.

Không chỉ nổi tiếng bởi giá trị tín ngưỡng, đền Sòng còn hấp dẫn bởi cảnh sắc hữu tình. Phía trước đền là hồ nước bán nguyệt quanh năm trong xanh.

Người dân địa phương kể rằng vào mùa lễ hội thường xuất hiện đàn cá đỏ bơi lội trong hồ rồi biến mất khi hội tan, được xem như điềm linh ứng của Thánh Mẫu.

Trong số hàng chục câu đối còn lưu giữ tại đền, nổi bật nhất là đôi câu: “Sòng Sơn hiển tích thiên thu tại/Thanh Hóa danh lam vạn cổ truyền”. Nghĩa là: “Sòng Sơn dấu tích nghìn thu sáng/Thanh Hóa danh lam muôn thuở còn”.

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của di tích, từ năm 1998 đến nay, địa phương đã huy động nhiều nguồn lực để quy hoạch, trùng tu, tôn tạo đền Sòng Sơn theo gần như nguyên trạng kiến trúc thời Nguyễn năm 1939.

Nhiều hạng mục như cổng Nghinh Môn, lầu Cô, lầu Cậu, đền Đức Ông, lầu Vọng Ngư hay cầu đá hình vòm đã được phục dựng, tạo diện mạo khang trang nhưng vẫn giữ được nét cổ kính của ngôi đền linh thiêng bậc nhất xứ Thanh.

Không chỉ là điểm đến tâm linh, đền Sòng Sơn còn nổi tiếng với lễ hội Sòng Sơn - Ba Dội, hay còn gọi là lễ rước bóng Thánh Mẫu, được tổ chức hằng năm từ ngày 10 đến ngày 26.2 âm lịch.

Lễ hội gồm nhiều nghi thức truyền thống như lễ rước nước, lễ cáo yết, lễ tế nữ quan và đặc biệt là nghi lễ rước bóng Thánh Mẫu, rước kiệu Hoàng đế Quang Trung.

Theo quan niệm dân gian, những cô gái được chọn tham gia đội rước kiệu phải là người trẻ trung, gia đình nền nếp, hòa thuận, con cháu hiếu thảo.

Trước ngày chính hội, khuôn viên trước đền trở nên sôi động với nhiều trò chơi, trò diễn dân gian truyền thống, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Có mặt tại đền Sòng Sơn dịp giữa tháng 3 âm lịch, chị Hoàng Hiền, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ rằng chị đã nhiều lần về đây lễ Mẫu nhưng mỗi lần đều mang một cảm xúc khác nhau.

“Không gian ở đền Sòng rất đặc biệt, vừa linh thiêng vừa thanh tịnh. Tôi cảm nhận được sự an yên khi đứng trước chính điện. Người dân ở đây cũng rất thân thiện, lễ hội đông nhưng không xô bồ như nhiều nơi khác”, chị Hiền nói.

Theo đại diện chính quyền địa phương, những năm gần đây, địa phương đặc biệt chú trọng công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di tích đền Sòng Sơn gắn với phát triển du lịch văn hóa tâm linh.

Lãnh đạo UBND phường Quang Trung cho biết: “Đền Sòng Sơn không chỉ là di sản văn hóa quý giá của địa phương mà còn là điểm đến tâm linh nổi tiếng của cả nước.

Vì vậy, chúng tôi luôn quan tâm giữ gìn cảnh quan, đảm bảo môi trường văn minh lễ hội, đồng thời phát huy các giá trị văn hóa truyền thống để phục vụ du khách ngày càng tốt hơn”.