Phố Hiến hướng tới tái hiện thương cảng xưa trên không gian 1.708,9ha

VHO - Quy hoạch phân khu tỉ lệ 1/2.000 xây dựng tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa với diện tích 1.708,9ha đang mở ra định hướng mới trong việc phục dựng không gian thương cảng từng nổi tiếng ở Đàng Ngoài. Không chỉ tái hiện hình ảnh “trên bến dưới thuyền”, đồ án còn hướng tới hình thành các không gian văn hóa, lễ hội, du lịch, sinh thái và dịch vụ, kết nối với Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến.

Từ ký ức thương cảng đến một không gian di sản mới

Ngày 23.9, phường Hồng Châu tổ chức Hội nghị công bố công khai Đồ án Quy hoạch phân khu tỉ lệ 1/2.000 xây dựng tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa. Đồ án được UBND tỉnh Hưng Yên phê duyệt tại Quyết định số 1679/QĐ-UBND ngày 28.5.2026, do UBND phường Hồng Châu tổ chức lập quy hoạch.

Phạm vi quy hoạch có tổng diện tích tự nhiên khoảng 1.708,9ha, thuộc địa bàn các phường, xã Phố Hiến, Sơn Nam, Hồng Châu và Tân Hưng. Theo định hướng, không gian kiến trúc, cảnh quan được tổ chức trên cơ sở khai thác các giá trị lịch sử, văn hóa đặc trưng của Phố Hiến xưa, kết hợp giữa không gian đô thị, cảnh quan ven sông và hệ sinh thái tự nhiên.

Điểm đáng chú ý của đồ án là không đặt việc “tái hiện” thương cảng đơn thuần ở việc dựng lại một số công trình cổ. Không gian được tổ chức thành một hệ thống chức năng gồm bến thuyền, phố cổ, lễ hội, hội nghị, dịch vụ du lịch, biểu diễn thực cảnh, vui chơi giải trí và không gian sinh thái ven sông.

Toàn khu được chia thành 4 phân khu. Phân khu I - Phục Hiến rộng khoảng 411,13 ha, là không gian đón tiếp, bến thuyền và tái hiện khu phố cổ Phố Hiến xưa của người Việt cùng thương nhân đến từ 12 quốc gia.

Phân khu II - lễ hội và trung tâm tổ chức sự kiện, trung tâm hội nghị quốc tế rộng khoảng 434,8 ha, bố trí không gian văn hóa, quảng trường, trung tâm hội nghị quốc tế và các khu vực tổ chức sự kiện.

Phân khu III - dịch vụ du lịch và biểu diễn thực cảnh rộng khoảng 474,34 ha, gồm không gian thương mại dịch vụ, cảng, không gian mở ven sông, khu vui chơi giải trí và đảo Hải Đăng. Phân khu IV - cây xanh sinh thái ven sông Hồng rộng khoảng 388,65 ha, được định hướng là không gian mở, cảnh quan sinh thái, vườn cây và khu vực cắm trại.

Như vậy, “thương cảng Phố Hiến xưa” trong quy hoạch mới được tiếp cận như một hệ sinh thái văn hóa - du lịch, trong đó ký ức về thương cảng là nền tảng để hình thành các sản phẩm trải nghiệm, dịch vụ và không gian công cộng.

Không chỉ dựng lại phố cổ mà phải làm sống lại văn hóa giao thương

Phố Hiến từng là một thương cảng quốc tế sầm uất, nơi giao thoa của nhiều cộng đồng và nền văn hóa. Các tư liệu do ngành du lịch Hưng Yên giới thiệu cho thấy dấu ấn của thương mại quốc tế vẫn được phản ánh qua hệ thống di tích, kiến trúc và các công trình gắn với cộng đồng người Việt, người Hoa và thương nhân phương Tây. Thương điếm Hà Lan từng hiện diện tại Phố Hiến trong thời gian dài, trong khi thương điếm Anh cũng từng được xây dựng tại đây.

Những dấu tích còn lại của thương cảng hôm nay không chỉ là những câu chuyện lịch sử, mà là một lớp di sản đa dạng gồm kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực và ký ức đô thị.

Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến được công nhận năm 2014, gồm 16 di tích tiêu biểu như Văn Miếu Xích Đằng, chùa Chuông, đền Mẫu, đền Trần, đình - chùa Hiến, đền Thiên Hậu, Võ Miếu, Đông Đô Quảng Hội... Đây cũng là những điểm đến đang tạo nên nền tảng cho du lịch văn hóa Phố Hiến hiện nay.

Đáng chú ý, ngành du lịch Hưng Yên đã bắt đầu khai thác tuyến du lịch đường thủy trên sông Hồng về Phố Hiến. Tháng 3.2026, đoàn khách đầu tiên trong năm đến Phố Hiến theo tuyến đường thủy đã tham quan chùa Chuông và đền Mẫu. Đây là một gợi mở quan trọng khi quy hoạch mới tiếp tục đặt bến thuyền, cảng và không gian ven sông vào cấu trúc của thương cảng tái hiện.

Nếu được kết nối tốt, hành trình của du khách có thể bắt đầu từ mặt sông, đi vào không gian thương cảng, tiếp tục tới phố cổ tái hiện, các công trình di sản, không gian lễ hội và các sản phẩm ẩm thực, thủ công, biểu diễn. Khi đó, “thương cảng” không chỉ là một công trình để tham quan mà trở thành một câu chuyện du lịch có hành trình, có trải nghiệm và có sản phẩm.

Lấy di sản làm nền tảng cho công nghiệp văn hóa

Định hướng này cũng phù hợp với cách Hưng Yên đang tiếp cận việc phục dựng Phố Hiến trong những năm gần đây. Tại các cuộc làm việc về dự án, lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu sâu tư liệu lịch sử, văn hóa, khai thác tối đa giá trị của khu vực Phố Hiến; đồng thời xác định dự án có thể tạo động lực cho phát triển công nghiệp văn hóa và thu hút khách du lịch trong nước, quốc tế.

Trước đó, các chuyên gia, nhà khoa học và đơn vị tư vấn khi nghiên cứu không gian Phố Hiến cũng đề xuất định hình rõ ranh giới không gian di sản, xây dựng quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan đặc thù; ưu tiên tái thiết không gian đô thị cổ dựa trên tư liệu lịch sử, bản đồ, ký họa và dấu tích thương cảng.

Một hướng khác được đề xuất là kết hợp công nghệ số trong phục dựng không gian thương mại, phát triển sản phẩm du lịch dựa trên di sản đô thị, di sản tôn giáo - tín ngưỡng và văn hóa giao thương quốc tế; đồng thời tạo một trục trải nghiệm liên tục từ khu di tích đến các không gian công cộng mới.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với quy hoạch 1.708,9ha. Một thương cảng trong lịch sử được hình thành bởi con người, hàng hóa, tàu thuyền, phố thị và sự giao lưu văn hóa. Vì vậy, việc tái hiện nếu chỉ dừng ở hình thức kiến trúc sẽ khó chuyển tải đầy đủ giá trị của Phố Hiến.

Ngược lại, nếu các lớp di sản được chuyển thành sản phẩm trải nghiệm - từ không gian phố cổ, tuyến đường thủy, lễ hội, biểu diễn thực cảnh đến ẩm thực và sản phẩm sáng tạo - thì ký ức thương cảng có thể trở thành nguồn lực cho kinh tế du lịch và công nghiệp văn hóa.

Bài toán quan trọng là bảo tồn được “hồn” Phố Hiến

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên Nguyễn Hùng Nam yêu cầu các sở, ngành, địa phương phối hợp quản lý quy hoạch, tăng cường quản lý đất đai và bảo đảm các hoạt động đầu tư, xây dựng đúng định hướng.

Đối với những công trình điểm nhấn, tỉnh yêu cầu nghiên cứu kỹ về kiến trúc, cảnh quan và cách thức thể hiện để phù hợp với dấu ấn đặc trưng của thương cảng Phố Hiến xưa. Quá trình triển khai cũng phải hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, bảo vệ môi trường, bảo đảm an toàn phòng, chống lũ và công tác đê điều; ưu tiên giải pháp sinh thái, tăng diện tích cây xanh, mặt nước và hạn chế san lấp, bê tông hóa không cần thiết.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với một không gian nằm bên sông Hồng. Bởi giá trị của Phố Hiến không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc mà còn nằm trong mối quan hệ giữa đô thị, dòng sông và hoạt động giao thương từng tạo nên diện mạo của thương cảng.

Hưng Yên cũng định hướng huy động nguồn lực xã hội để cụ thể hóa quy hoạch thành các dự án, đồng thời thực hiện các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, bảo đảm ổn định cuộc sống người dân trong vùng dự án.

Từ góc độ du lịch, việc phục dựng thương cảng Phố Hiến vì thế không chỉ là câu chuyện xây dựng một điểm đến mới. Đó là quá trình kết nối một di sản đang tồn tại với một không gian trải nghiệm mới, để du khách có thể hiểu Phố Hiến không chỉ qua những ngôi đền, ngôi chùa hay những lễ hội hiện nay, mà còn qua câu chuyện về một đô thị từng là điểm gặp gỡ của các nền văn hóa.

Năm 2026, Lễ hội Văn hóa dân gian Phố Hiến tiếp tục được tổ chức với các nghi lễ truyền thống, trò chơi, trò diễn dân gian và nhiều hoạt động quảng bá văn hóa - du lịch. Tỉnh cũng cho biết lễ hội được kỳ vọng góp phần đưa Phố Hiến trở thành điểm đến văn hóa - lịch sử có sức hút ở tầm quốc gia và quốc tế.

Nếu quy hoạch mới được triển khai theo hướng lấy di sản làm lõi, dòng sông làm không gian kết nối và văn hóa giao thương làm câu chuyện trung tâm, Phố Hiến có cơ sở để hình thành một sản phẩm du lịch khác biệt: không chỉ tham quan di tích, mà trải nghiệm một thương cảng xưa trong diện mạo của đời sống đương đại.