Đánh thức Thanh Chiêm

VHO - Tuyến du lịch đường thủy Hội An - Điện Bàn đang mở cơ hội đưa Dinh trấn Thanh Chiêm trở lại hành trình khám phá di sản sông Thu Bồn. Từng là trung tâm quan trọng của xứ Đàng Trong, di tích nay chỉ còn những dấu tích nằm trong lòng đất. Để đón dòng khách mới mà vẫn gìn giữ được giá trị lịch sử, yêu cầu trước mắt là đẩy nhanh khảo cổ, quy hoạch và bảo tồn trên cơ sở khoa học.

Tuyến sông mở một cơ hội mới

Sở VHTTDL TP Đà Nẵng phối hợp các Sở, ngành, Hiệp hội Du lịch và doanh nghiệp khảo sát tuyến từ bến Bạch Đằng (phường Hội An) đến điểm du lịch Đông Khương (phường Điện Bàn). Dọ c tuyến có đảo Ký ức Hội An, làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà, làng nghề Đông Khương, không gian Dinh trấn Thanh Chiêm, tháp Chăm Bằng An… Các điểm đến lâu nay được khai thác độc lập. Nếu kết nối dọc Thu Bồn, hướng về Mỹ Sơn, du khách sẽ hiểu liền mạch hơn câu chuyện thương cảng, làng nghề, trung tâm quyền lực và cộng đồng cư dân xứ Quảng.

Theo định hướng phát triển du lịch đường thủy nội địa giai đoạn 2026-2030 của TP Đà Nẵng, tuyến Hội An - Điện Bàn được ưu tiên đầu tư. UBND phường Điện Bàn hỗ trợ thủ tục để Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Đông Khương đầu tư bến thuyền đón khách; Đảo Ký ức Hội An dự kiến xây dựng bến nổi trong quý III năm 2026. Chuyển động ấy khiến việc bảo tồn Thanh Chiêm trở nên cấp thiết, bởi di tích hiện thiếu không gian để công chúng nhận diện giá trị.

Dinh trấn Thanh Chiêm tồn tại từ năm 1602-1832, từng là trung tâm hành chính, chính trị, quân sự và kinh tế quan trọng của xứ Đàng Trong. Nằm bên hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia, gần thương cảng Hội An, Thanh Chiêm giữ vai trò quản lý, phòng thủ, điều phối giao thương, đồng thời gắn với giao lưu Đông - Tây và quá trình hình thành chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ XVII.

Hầu hết kiến trúc nguyên gốc không còn trên mặt đất. Dấu tích chủ yếu nằm trong lòng đất, đan xen khu dân cư và đất sản xuất. Những địa danh Kho Muối, Tàu Tượng, Mô Súng, Nhà Lao, Phường Đúc, Chợ Củi… vẫn gợi lại phần nào cấu trúc, chức năng của trung tâm xưa.

Bảo tồn phải đi trước khai thác

Tuyến du lịch đặt ra yêu cầu bảo tồn Thanh Chiêm trước khi đón khách. UBND phường Điện Bàn xác định quy hoạch, quản lý và phát huy giá trị di tích cần được tiếp cận tổng thể, thận trọng, khoa học, gắn với không gian văn hóa - lịch sử và đời sống cộng đồng.

Các đợt thám sát, khai quật năm 1999-2000 đã phát hiện một số dấu tích nền móng. Di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 2008, cấp quốc gia năm 2017. Tuy nhiên, diện mạo, phạm vi và cấu trúc Dinh trấn vẫn chưa được xác lập đầy đủ bằng chứng cứ khảo cổ đủ mạnh.

Dự án Công viên văn hóa - lịch sử Dinh trấn Thanh Chiêm giai đoạn 1 đã được đầu tư quy mô 1,06ha; giai đoạn 2 được đưa vào danh mục đầu tư công trung hạn. Năm 2024, UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) thống nhất chủ trương thi tuyển ý tưởng quy hoạch khu vực Dinh trấn gắn với phát triển du lịch, tái hiện kiến trúc và xây dựng bia chữ Quốc ngữ.

Tại hội thảo khoa học “Tham vấn giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích Dinh trấn Thanh Chiêm” do Sở VHTTDL Đà Nẵng tổ chức đầu năm 2026, các ý kiến nhấn mạnh nguyên tắc không phục dựng nguyên trạng khi chưa đủ cơ sở khoa học. Phần lớn kiến trúc gốc đã mất, dựng lại một “Dinh trấn mới” bằng giả định có thể làm mờ ranh giới giữa lịch sử và tưởng tượng.

Vì thế, “phục hồi Dinh trấn Thanh Chiêm” trước hết là phục hồi khả năng nhận diện và diễn giải giá trị di tích. Những gì trong lòng đất cần khảo sát, bảo vệ; phần đủ căn cứ có thể phỏng dựng chọn lọc; phần chưa đủ cơ sở nên giới thiệu bằng trưng bày, mô hình số, 3D và hệ thống dẫn giải minh bạch. Địa phương định hướng công viên lịch sử - văn hóa theo hướng mở, kết hợp cảnh quan, công trình gợi nhắc, nhà trưng bày, không gian cộng đồng và hoạt động giáo dục, trải nghiệm; trong đó chữ Quốc ngữ là nội dung quan trọng.

Đưa Thanh Chiêm trở lại mạch sống di sản

Thu Bồn vốn là tuyến giao thông huyết mạch nối miền núi, đồng bằng với thương cảng Hội An. Du lịch trên dòng sông có thể mở rộng không gian tham quan, giảm áp lực lên khu phố cổ và khôi phục phần nào mối liên hệ giao thương từng tạo nên các cộng đồng, làng nghề hai bờ.

Trong cấu trúc ấy, Thanh Chiêm không cần cạnh tranh với Hội An bằng phố cổ hay với Mỹ Sơn bằng đền tháp. Giá trị riêng của Dinh trấn nằm ở khả năng giải thích mối quan hệ giữa trung tâm quyền lực nội địa với thương cảng, dòng sông, làng nghề và tiến trình mở cõi về phương Nam. Nếu được bảo tồn, diễn giải tốt, đây có thể trở thành điểm nối giúp du khách hiểu sâu hơn không gian di sản Thu Bồn.

Địa phương xác định việc bảo tồn phải gắn với đời sống cộng đồng và các giá trị bản địa. Một hướng đi là kết nối Thanh Chiêm với hệ thống làng nghề truyền thống của Điện Bàn như đúc đồng Phước Kiều, chiếu chẻ Triêm Tây, gỗ mỹ nghệ Đông Khương, gốm nung Lê Đức Hạ… Những “bảo tàng sống” này lưu giữ tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và đời sống văn hóa cộng đồng. Khi hình thành tuyến trải nghiệm liên hoàn, lợi ích từ di sản có thể lan ra ngoài phạm vi công viên, tạo sinh kế và thêm động lực để người dân gìn giữ nghề. Từ đó có thể hình thành chuỗi không gian văn hóa - lịch sử - nghề thủ công, với Dinh trấn diễn giải lịch sử, các làng nghề tiếp nối đời sống văn hóa hôm nay.

Nhưng hạ tầng du lịch không thể đi nhanh hơn bảo tồn. Bến thuyền có thể được đầu tư, tuyến sông có thể mở, doanh nghiệp có thể đưa khách đến; song nếu Thanh Chiêm chỉ là tên gọi trên bản đồ, cơ hội kết nối khó chuyển thành giá trị lâu dài. Áp lực đô thị, sử dụng đất và sự phân tán dấu tích trong khu dân cư càng khiến việc khoanh vùng, khảo sát, bảo vệ quỹ đất cần thực hiện sớm.

Điều cấp thiết lúc này không phải “dựng lại” bằng mọi giá một dinh trấn thế kỷ XVII, mà là hoàn thiện cơ sở khoa học, xác lập phạm vi bảo vệ, tiếp tục khảo cổ, thống nhất phương án quy hoạch và từng bước đầu tư không gian có khả năng kể đúng câu chuyện Thanh Chiêm.

Khi tuyến Hội An - Điện Bàn đang được khảo sát, chuẩn bị điều kiện khai thác, Thanh Chiêm đứng trước cơ hội trở lại mạch di sản Thu Bồn. Cơ hội ấy chỉ thành giá trị khi quy hoạch, khảo cổ, bảo tồn và đầu tư được xúc tiến kịp thời, dựa trên cơ sở khoa học và sự tham gia của cộng đồng. Đánh thức Thanh Chiêm còn là trả lại khả năng hiện diện cho một lớp lịch sử quan trọng của vùng đất Đà Nẵng hôm nay.