Bước ra từ đồng ruộng trở thành “sứ giả” văn hóa, du lịch

VHO - Không còn lấm lem bùn đất, những người nông dân chân chất ở các vùng quê, bản làng từ Ninh Bình, Thái Nguyên đến Tuyên Quang..., bằng chính tri thức bản địa, nụ cười mộc mạc và sự chủ động nhập cuộc, họ không chỉ tự tạo sinh kế vững chắc mà còn trở thành những "sứ giả" đưa văn hóa và di sản quê hương vươn xa.

Không còn thụ động, nhiều bà con dân tộc thiểu số và nông dân đã chủ động biến nét sinh hoạt đời thường, bài thuốc cổ truyền hay nếp nhà sàn thành sản phẩm du lịch độc đáo. 

Việc người dân bản địa trực tiếp đứng ở vị trí trung tâm, làm chủ không gian văn hóa đã tạo nên sức hút khác biệt, mở ra con đường phát triển kinh tế bền vững từ chính chiều sâu di sản.

Trước đây, nhịp sống của những người phụ nữ Mường tại huyện Nho Quan (trước đây) của tỉnh Ninh Bình chỉ quanh quẩn với ruộng nương và chăn nuôi. 

Nhận thức được giá trị truyền thống, chị em thường tranh thủ thời gian rảnh rỗi để sinh hoạt câu lạc bộ, đến nhà văn hóa, trao truyền văn hóa truyền thống, những điệu múa lời ca... cho thế hệ trẻ.

Từ đầu năm 2026, khi khu du lịch Thung Ui đi vào hoạt động, một đội ngũ khoảng 30 lao động người Mường trong độ tuổi từ 25 đến 55 đã mạnh dạn chuyển hướng, trực tiếp tham gia làm dịch vụ.

Công việc hằng ngày của họ được chia theo ca linh hoạt từ sáng đến tối. Những đôi bàn tay vốn quen cầm cuốc, cầm cày nay tỉ mẩn đón tiếp du khách, niềm nở giới thiệu văn hóa Mường, nếp sinh hoạt trong ngôi nhà sàn, cùng các dụng cụ sinh hoạt truyền thống...

Trong không gian biểu diễn, họ trực tiếp tái hiện điệu múa hát, nhịp nhảy sạp, tung còn, đi cà kheo, quăng dây và hướng dẫn khách đan lát, nấu xôi, làm các loại bánh đặc trưng.

Bà Bùi Thị Thúy, cư trú tại tổ dân phố Đông Bài, phường Yên Sơn, tỉnh Ninh Bình, trước đây đảm nhiệm chức vụ tổ trưởng tổ dân phố, sau đó xin nghỉ từ tháng 6.2026.

Bắt đầu từ tháng 12.2025, bà tham gia hoạt động tại khu du lịch Thung Ui. Công việc chính của bà tại đây là quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Hiện tại, khu vực du lịch Thung Ui có 30 thành viên làm việc chính thức với công việc ổn định.

Thu nhập của cấp quản lý như bà đạt 8,5 triệu đồng một tháng, còn nhân viên đạt 7,5 triệu đồng một tháng.

Mức thu nhập này giúp cải thiện kinh tế gia đình và tạo điều kiện để các thành viên quảng bá bản sắc dân tộc Mường.

Các hoạt động cụ thể do nhóm thực hiện bao gồm biểu diễn múa của dân tộc Mường, nhảy sạp, ném còn, đẩy gậy, đánh mảng, kéo co, khâu còn, ném đu, đi bập bềnh và đi cà kheo. 

Bên cạnh các trò chơi dân gian và trang phục truyền thống, bà Thúy còn giới thiệu cho du khách về văn hóa của người Mường. 

Những thông tin các chị giới thiệu như nhà sàn của người Mường gồm 5 gian 2 trái: gian thứ nhất dành riêng cho người nam và có bếp của nam giới, nơi phụ nữ không được ngồi; gian thứ hai thờ tổ tiên; gian thứ ba thờ các vị vua; gian thứ tư thờ thầy mo; gian thứ năm dành cho người nữ và là không gian sinh hoạt chung của cả gia đình... đã cuốn hút khách du lịch khi khám phá văn hóa Mường tại khu du lịch.

Ngoài ra, những phụ nữ Mường cũng giới thiệu nét đặc sắc của văn hóa đánh cồng chiêng đón du khách. 

Một bộ cồng chiêng truyền thống gồm 12 chiếc, tượng trưng cho 12 tháng trong năm, được sử dụng không chỉ trong các lễ hội mà còn vào các dịp đặc biệt như ngày mùng 4 Tết...

Bà Bùi Thị Huỳnh, 50 tuổi, cư trú tại tổ dân phố Đồng Thanh, xã Quảng Lạc, huyện Nho Quan trước đây (nay là phường Yên Sơn (tỉnh Ninh Bình) cho biết, trước khi tham gia hoạt động du lịch, bà làm công việc đồng ruộng, làm nương và chăn nuôi rất vất vả nhưng hiệu quả kinh tế không cao, chăn nuôi thường xuyên bị dịch bệnh dẫn đến thua lỗ.

Từ đầu năm nay, bà bắt đầu làm việc tại Thung Ui và làm việc theo ca. Trong đó, ca sáng bắt đầu từ 8 giờ đến 18 giờ và ca chiều bắt đầu từ 13 giờ 30 phút đến 21 giờ. 

Độ tuổi của các thành viên trong đội dao động từ 25 đến 55 tuổi, bao gồm cả những người cùng họ hàng trong gia đình. 

Tại khu du lịch, công việc của bà Huỳnh và các thành viên là đón tiếp, chào hỏi du khách, biểu diễn các tiết mục múa hát truyền thống của người Mường, tổ chức các trò chơi dân gian như nhảy sạp, ném còn, đi cà kheo, quăng dây, đánh mảng, ném đu, đi bập bềnh, cũng như giới thiệu các nghề thủ công truyền thống như đan lát, làm bánh, nấu cơm, nấu xôi. 

Du khách khi đến tham quan cũng được hướng dẫn tìm hiểu về kiến trúc nhà sàn, cồng chiêng, phong tục tập quán, cách sinh hoạt và các vật dụng trưng bày tại nhà văn hóa Mường. 

So với công việc làm nông trước đây, công việc mới mang lại nguồn thu nhập tốt hơn, giúp kinh tế gia đình ổn định, bản thân bà Huỳnh cũng cảm thấy thoải mái, vừa sức và hài lòng khi phục vụ khách du lịch.

Tại vùng lòng hồ Ba Bể, câu chuyện làm du lịch của người dân bản địa cũng mang màu sắc mộc mạc mà hiệu quả. Chị Mã Thị Kim Trung, thôn Bó Lù (xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên) chuyển hoàn toàn từ làm ruộng sang vận hành mô hình kinh doanh hộ gia đình khép kín.

Hằng ngày, chồng chị ngược xuôi chạy thuyền chở khách và thả lưới đánh bắt cá tự nhiên trên hồ; chị Trung ở bờ đảm nhận khâu sơ chế, nướng cá tại chỗ phục vụ du khách.

Vào mùa cao điểm, mỗi ngày cơ sở bán được 5-6kg cá khô với giá 130.000-150.000 đồng/kg, thu về từ 800.000 đến 1.000.000 đồng.

Nguồn thu này giúp gia đình nâng cao chất lượng cuộc sống và nuôi con ăn học đàng hoàng.

Cách đó không xa, anh Đặng Văn Hùng, chủ cơ sở Ba Bể Farmstay tại thôn Cốc Tộc, chọn lối đi gắn liền với thiên nhiên. Anh chủ động học hỏi kinh nghiệm vận hành, gửi thư mời đến các công ty lữ hành và tự quảng bá qua mạng xã hội.

Trực tiếp đồng hành cùng du khách, anh Hùng thiết kế và dẫn dắt các tour trải nghiệm đêm như soi cá, mò cua, bắt ốc, soi ếch hay tổ chức các chuyến đi bộ khám phá bản làng vùng cao.

Trong khi đó, nằm nép mình bên triền núi đá vôi sừng sững, hướng mặt ra làn nước xanh trong của hồ Ba Bể, thôn Pác Ngòi (xã Ba Bể, tỉnh Thái Nguyên) hiện ra với vẻ đẹp cổ kính của hơn 90 ngôi nhà sàn.

Đây không chỉ là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào người Tày mà còn trở thành hình mẫu tiêu biểu cho du lịch cộng đồng - hình thức du lịch mà chính người dân là chủ thể, là người kể chuyện và cũng là người trực tiếp thụ hưởng.

Trong số 90 hộ dân tại đây, đã có hơn 30 hộ mạnh dạn chuyển đổi sang mô hình làm homestay.

Những ngôi nhà sàn không chỉ là nơi lưu trú mà còn trở thành không gian văn hóa sống động. Du khách đến đây không phải là “người lạ” mà trở thành một phần của bản làng.

Cái hay của du lịch cộng đồng tại Ba Bể chính là sự chân thực. Không có sự bóng bẩy của các khu nghỉ dưỡng xa hoa, du khách bị "bỏ bùa" bởi sự nồng hậu của con người. 

Một ngày tại Pác Ngòi thường bắt đầu bằng tiếng khua mái chèo trên mặt hồ mờ ảo sương sớm và kết thúc bên bếp lửa hồng ấm cúng.

Khi màn đêm buông xuống, không gian nhà sàn lại ngân vang tiếng đàn Tính mượt mà cùng những làn điệu Then say đắm.

Những chàng trai, cô gái Tày vốn ban ngày là người lái thuyền chở khách tham quan hồ, làm công việc nương rẫy, đêm xuống lại trở thành những nghệ sĩ thực thụ, đưa du khách vào miền huyền thoại của vùng Việt Bắc qua những lời ca, điệu múa.

Chính những hoạt động mang đậm hơi thở đời thường này trở thành sản phẩm đặc sản, thu hút mạnh mẽ nhóm khách quốc tế lưu trú dài ngày.

Sự chủ động của người dân trong phát triển du lịch không chỉ dừng lại ở các dịch vụ lưu trú hay ẩm thực, mà còn lan rộng sang việc nâng tầm tri thức dân gian thành sản phẩm thương mại có giá trị cao. 

Tại làng Sinh Dược cổ (phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), Hợp tác xã Sinh Dược do người dân địa phương vận hành đã tiếp nối nếp sống làm thuốc Nam có từ thời Thiền sư Nguyễn Minh Không.

Hợp tác xã đã kết hợp bài thuốc cổ truyền với tri thức dân gian của người Dao ở Sa Pa (Lào Cai) và khoa học hiện đại để phát triển các dòng sản phẩm chiết xuất tự nhiên như muối ngâm chân OCOP 3 sao, muối tắm, cao thoa, xà bông thảo dược. 

Đơn vị còn sáng tạo tranh nghệ thuật, nón lá trang trí từ xương lá bồ đề. Sở hữu vườn dược liệu 6ha trồng sài đất, kim ngân, ngải cứu và liên kết thu mua nguyên liệu, đặt lò chiết xuất tại nhiều tỉnh, thành, Hợp tác xã đã tạo việc làm ổn định cho 50 xã viên vào năm 2026. 

Chị Phạm Thị Hồng Hạnh, hướng dẫn viên tại đây và cũng là người địa phương, hằng ngày trực tiếp hướng dẫn du khách tự tay làm xà bông, vẽ lá bồ đề và ngâm tắm thảo dược. 

Những sản phẩm mang tri thức bản địa này không chỉ phục vụ khách du lịch tại chỗ mà còn xuất khẩu sang nhiều quốc gia.

Song song với phương thức truyền thống, chuyển đổi số cũng đang giúp người nông dân thu hẹp khoảng cách với du khách.

Tháng 4.2026, UBND xã Lâm Bình (Tuyên Quang) công bố “Làng sáng tạo nội dung số Lâm Bình gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030” và ra mắt sản phẩm “Một ngày làm YouTuber”.

Người dân địa phương đã tự tay bấm máy, thực hiện các phiên livestream bán nông sản và quảng bá du lịch.

Một con cá bắt dưới suối, mớ rau hái trên nương… được truyền tải chân thật, mộc mạc lên không gian mạng, cuốn hút đông đảo người xem từ khắp nơi.

Thực tế phát triển du lịch cộng đồng tại các địa phương cho thấy việc lấy bà con dân tộc thiểu số làm chủ thể, trung tâm của hoạt động bảo tồn đã tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ.

Khi người dân được tham gia thực chất và thụ hưởng trực tiếp từ thành quả kinh tế, việc giữ gìn bản sắc văn hóa không còn là nghĩa vụ gượng ép mà trở thành nhu cầu tự thân.

Sự tham gia trực tiếp của người dân địa phương từ trang phục, nghệ thuật biểu diễn đến sinh hoạt đời thường đã tạo nên sức hút độc đáo cho sản phẩm du lịch của chính quê hương nơi họ sinh sống.

Sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và đặc biệt là sự chủ động nhập cuộc của người dân đang mở ra hướng đi bền vững.

Những người nông dân, đồng bào các dân tộc giờ đây đang tự tin bước ra từ đồng ruộng, viết nên câu chuyện phát triển của chính quê hương mình, bằng chính bản sắc văn hóa và tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ.