Mở hướng để làng nghề nón lá Gò Găng tồn tại và phát triển

VHO - Giữa dòng chảy của thời gian, làng nghề nón lá Gò Găng vẫn bền bỉ tồn tại, như một minh chứng sống động cho sức sống của văn hóa dân gian, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau trong từng chiếc nón giản dị mà thấm đẫm hồn quê.

Từ những mũi kim lặng lẽ nơi hiên nhà, chiếc nón lá Gò Găng không chỉ là vật dụng che nắng che mưa, mà còn mang theo câu chuyện về lịch sử, con người và vùng đất An Nhơn Bắc.

Bền bỉ tồn tại hàng trăm năm trong bối cảnh mới

Làng nghề nón lá Gò Găng thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai (trước đây là phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định). Theo các tài liệu và ký ức truyền đời của người dân địa phương, nghề làm nón lá Gò Găng được hình thành từ khoảng thế kỷ XVII, gắn liền với quá trình khai phá, lập làng của cư dân Việt trên vùng đất An Nhơn xưa.

Khi người dân từ Bắc Trung Bộ theo bước chân mở cõi vào phương Nam, đến lập nghiệp tại khu vực Gò Găng - Nhơn Thành (nay thuộc phường An Nhơn Bắc), họ mang theo không chỉ tập quán canh tác, nếp sống mà còn cả những nghề thủ công truyền thống, trong đó có nghề chằm nón lá.

Vùng Gò Găng - Nhơn Thành với điều kiện tự nhiên thuận lợi, nguồn tre, lá dồi dào đã sớm trở thành đất lành cho nghề nón bén rễ. Từ vài hộ làm nón ban đầu, nghề dần lan tỏa ra các khu dân cư Tiên Hội, Vĩnh Phú, Châu Thành, Phú Thành, Vạn Thuận thuộc phường An Nhơn Bắc, cũng như trở thành nguồn sinh kế bền bỉ nuôi sống nhiều thế hệ người dân tại Gò Găng.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, từ thời phong kiến, kháng chiến đến thời kỳ đổi mới, chiếc nón lá Gò Găng vẫn hiện diện trong đời sống thường nhật, che nắng che mưa cho người nông dân, theo chân những gánh hàng ra chợ và lặng lẽ gìn giữ hồn cốt văn hóa của một vùng quê.

Bên khung chằm nón, nghệ nhân Phan Thị Mùi ở tổ dân phố Tiên Hội chia sẻ: “Nón lá Gò Găng được làm hoàn toàn thủ công, trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ gồm: chọn lá, ủi lá, chuốt vành, lên khung, chằm nón, nức vành, hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với nghề của người nghệ nhân."

Ngồi cạnh đó, nghệ nhân Nguyễn Thị Lê cho biết, điểm đặc trưng của nón lá Gò Găng nằm ở dáng nón cân đối, thanh thoát, lớp lá trắng ngà tự nhiên với những đường kim đều đặn chắc chắn, phần chóp nón được xử lý tinh tế, tạo nên độ bền và vẻ đẹp hài hòa.

Không chỉ là vật dụng sinh hoạt, chiếc nón còn mang giá trị thẩm mỹ và biểu trưng sâu sắc cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam dịu dàng, chịu thương chịu khó.

Nghệ nhân Lê bày tỏ, bên cạnh các sản phẩm nón phổ thông, người dân Gò Găng còn linh hoạt sáng tạo các dòng sản phẩm phục vụ thị trường du lịch như nón lưu niệm, nón trang trí, nón quà tặng, góp phần làm phong phú giá trị của nghề truyền thống trong bối cảnh mới.

Bảo tồn nét văn hóa gắn với phát triển du lịch

Thống kê của phường An Nhơn Bắc cho biết, hiện nay có 578 hộ dân tham gia làm nghề nón lá, chiếm hơn 23% tổng số hộ tại 5 tổ dân phố, vượt tiêu chí quy định. Hoạt động sản xuất diễn ra ổn định, liên tục nhiều năm, với tổng doanh thu năm 2023 đạt hơn 8,4 tỉ đồng và năm 2024 đạt hơn 9,1 tỉ đồng.

Theo đánh giá, thu nhập từ nghề tuy chưa cao nhưng ổn định, giúp nhiều hộ dân, đặc biệt là người lớn tuổi và phụ nữ, có việc làm tại chỗ, gắn bó với quê hương.

Việc UBND tỉnh Gia Lai ban hành quyết định công nhận Làng nghề nón lá Gò Găng đạt tiêu chí làng nghề theo Nghị định số 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ không chỉ là sự ghi nhận về mặt pháp lý, mà còn là sự khẳng định giá trị văn hóa, kinh tế, xã hội của nghề truyền thống lâu đời.

Đồng thời, mở ra cơ hội để Làng nghề nón lá Gò Găng được tiếp cận các chính sách hỗ trợ của Nhà nước về đào tạo nghề, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu, bảo vệ môi trường và phát triển du lịch làng nghề.

Trao đổi về định hướng phát triển Làng nghề nón lá Gò Găng trong thời gian tới, Phó Chủ tịch UBND xã An Nhơn Bắc Đinh Thanh Trình cho biết, việc gìn giữ và phát triển Làng nghề nón lá Gò Găng không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, mà còn là giải pháp quan trọng để phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.

Phó Chủ tịch Đinh Thanh Trình chia sẻ, địa phương xác định bảo tồn nghề truyền thống phải gắn với sinh kế của người dân. Trước hết là khuyến khích các hộ tiếp tục gắn bó với nghề, truyền dạy kỹ thuật chằm nón cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò của các nghệ nhân.

Song song đó, địa phương sẽ triển khai các chính sách hỗ trợ theo quy định đối với làng nghề được công nhận, từng bước xây dựng và quảng bá thương hiệu nón lá Gò Găng.

Cũng theo ông Trình, hướng đi quan trọng là gắn phát triển làng nghề nón lá Gò Găng với du lịch văn hóa trải nghiệm. Làng nghề sẽ được quy hoạch trở thành điểm đến để du khách tham quan, tìm hiểu quy trình làm nón, trực tiếp trải nghiệm chằm nón, qua đó cảm nhận sâu sắc hơn giá trị lao động thủ công và văn hóa bản địa.