Giải mã “hỏa dược bí truyền” trong chiến thắng mùa Xuân Kỷ Dậu 1789

VHO - Trong lịch sử quân sự thế giới, những chiến thắng “lấy ít địch nhiều” không phải hiếm. Tuy nhiên, Đại thắng mùa Xuân Kỷ Dậu năm 1789 vẫn luôn được xem là một trường hợp đặc biệt.

Chỉ trong vài ngày ngắn ngủi, đạo quân xâm lược hùng hậu của nhà Thanh nhanh chóng tan rã trước sức tiến công thần tốc của nghĩa quân Tây Sơn.

Bên cạnh tài thao lược quân sự, nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đặt ra giả thuyết rằng chiến thắng ấy còn gắn với việc sử dụng một dạng “hỏa dược” đặc biệt – thứ được cho là liên quan đến phốt pho trắng trong cách gọi ngày nay.

Bài viết dưới đây tiếp cận câu chuyện dưới góc nhìn khoa học – lịch sử, nhằm lý giải vì sao những ghi chép cổ lại mô tả các trận đánh năm ấy với hình ảnh “lửa cháy không dập tắt” và “khói trắng bao trùm chiến địa”.

Dấu vết lịch sử từ chiến thắng thần tốc

Mùa xuân năm 1789, dưới sự chỉ huy của Hoàng đế Quang Trung (Nguyễn Huệ), nghĩa quân Tây Sơn tiến quân ra Bắc Hà trong cuộc hành quân được xem là nhanh bậc nhất lịch sử quân sự khu vực. Chỉ trong thời gian rất ngắn, các cứ điểm của quân Thanh lần lượt thất thủ, đặc biệt tại các trận đánh ở Ngọc Hồi và Đống Đa.

Sử sách nhà Thanh ghi nhận thất bại nặng nề của đội quân do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy; tướng Sầm Nghi Đống tử trận. Điều đáng chú ý là nhiều mô tả cổ không chỉ nhắc đến gươm giáo hay pháo binh, mà còn nói đến những đám lửa dữ dội, khói dày đặc và hiệu ứng tâm lý khiến đội hình đối phương nhanh chóng rối loạn.

Những chi tiết ấy trở thành cơ sở để các nhà nghiên cứu hiện đại đặt câu hỏi: liệu nghĩa quân Tây Sơn có sử dụng một loại hỏa khí đặc biệt dựa trên phản ứng hóa học?

Một giả thuyết cho rằng nguồn cảm hứng ban đầu xuất phát từ vùng Tây Nguyên. Trong các hang đá nơi cư trú lâu đời của loài dơi, lớp phân tích tụ qua hàng nghìn năm chứa nhiều hợp chất photphat tự nhiên. Khi bị nung nóng trong điều kiện thiếu oxy, các hợp chất này có thể tạo ra chất phát sáng và dễ cháy.

Theo truyền khẩu dân gian, người bản địa từng biết đến loại chất sáp trắng có khả năng tự phát sáng và cháy khi tiếp xúc với không khí. Những hiện tượng tự nhiên ấy có thể đã thu hút sự chú ý của các thủ lĩnh Tây Sơn trong thời kỳ dựng nghiệp ở vùng thượng đạo.

Ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ vốn nổi tiếng với khả năng quan sát thực tế và tận dụng tri thức dân gian. Từ những kinh nghiệm bản địa, họ có thể đã hình dung ra khả năng ứng dụng vào chiến trận.

“Lò phản ứng” thủ công bên dòng sông Kôn

Một số nghiên cứu hiện đại cho rằng nếu giả thuyết phốt pho là có cơ sở, thì việc sản xuất phải dựa trên sự kết hợp của nhiều ngành nghề truyền thống Đại Việt.

Trước hết là kỹ thuật luyện kim. Người Việt thời bấy giờ đã sử dụng bễ rèn hai chiều – loại bễ tạo luồng gió nén liên tục giúp lò than đạt nhiệt độ rất cao, có thể vượt quá 1.200°C. Đây là ngưỡng nhiệt quan trọng để giải phóng phốt pho từ các hợp chất photphat.

Yếu tố thứ hai nằm ở nghề gốm. Các thợ thủ công vùng Bình Định, đặc biệt tại làng gốm Gò Sành, nổi tiếng với kỹ thuật nung nhiệt cao. Những vò sành chịu nhiệt tốt có thể hoạt động như các buồng phản ứng kín, vừa chống ăn mòn vừa hỗ trợ quá trình tách chất.

Sau cùng là phương pháp ngưng tụ: dẫn hơi sinh ra qua hệ thống làm lạnh bằng nước để thu lại chất rắn màu trắng. Về nguyên lý, quy trình này khá gần với phương pháp điều chế phốt pho được châu Âu ghi nhận muộn hơn nhiều.

Một chi tiết đáng chú ý trong giả thuyết là kỹ thuật nung hai giai đoạn: giai đoạn đầu ở nhiệt độ thấp để ổn định vật liệu, sau đó mới nâng nhiệt lên mức cực cao. Nếu thiếu bước này, lò nung có thể bị phá hủy – điều được xem như “cơ chế bảo mật” tự nhiên của công nghệ.

Nếu loại vật liệu nói trên thực sự tồn tại, sức mạnh của nó không nằm ở lực va chạm như súng đạn, mà ở phản ứng hóa – nhiệt.

Phốt pho trắng có đặc tính dễ bốc cháy khi gặp không khí, tạo ra nhiệt lượng lớn và khói dày. Khi cháy, nó sinh ra hợp chất dạng khói trắng có khả năng hút ẩm mạnh và gây kích ứng đường hô hấp. Trong không gian kín, hiện tượng này có thể làm giảm lượng oxy, khiến đối phương nhanh chóng mất khả năng chiến đấu.

Những mô tả cổ về “lửa cháy mãi”, “khói trắng phủ kín” hay quân địch hoảng loạn vì không thể dập lửa phần nào phù hợp với cơ chế hóa học này. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây vẫn là hướng diễn giải khoa học dựa trên giả thuyết, chưa phải kết luận được toàn bộ giới sử học thống nhất.

Nhiều giai thoại lịch sử cũng được nhìn lại dưới góc độ mới. Chẳng hạn, hình ảnh thanh gươm phát sáng hay những hiệu ứng ánh lửa kỳ lạ từng được xem là yếu tố thần thoại, nay có thể giải thích bằng phản ứng hóa học của vật liệu dễ cháy.

Tương tự, các mô tả về chiến trường rực sáng trong đêm hay khói dày khiến đối phương mất phương hướng cũng trở nên dễ hiểu hơn khi đặt trong bối cảnh chiến tranh tâm lý – nơi ánh sáng, âm thanh và hiện tượng bất thường có thể làm suy sụp tinh thần quân lính.

Dẫu vậy, nhiều nhà nghiên cứu vẫn giữ thái độ thận trọng. Không có bằng chứng khảo cổ trực tiếp nào đủ mạnh để khẳng định nghĩa quân Tây Sơn đã sản xuất phốt pho với quy mô công nghiệp. Những lập luận hiện nay chủ yếu dựa trên suy luận kỹ thuật và so sánh tư liệu.

Thăng Long mùa xuân và tiếng vang vượt biên giới

Tết Kỷ Dậu 1789, kinh thành Thăng Long trở thành tâm điểm của một trong những chiến thắng quân sự nhanh nhất lịch sử khu vực. Các ghi chép trong bộ sử Thanh Thực Lục cho thấy triều đình Mãn Thanh bị chấn động mạnh trước thất bại này.

Không chỉ ở phương Đông, nhiều học giả phương Tây về sau cũng quan tâm tới chiến thuật Tây Sơn, đặc biệt là khả năng kết hợp tốc độ hành quân, yếu tố bất ngờ và các phương thức tác chiến sáng tạo. Dù giả thuyết về “hỏa dược bí truyền” còn gây tranh luận, nó vẫn mở ra góc nhìn mới về trình độ kỹ thuật bản địa trong lịch sử Việt Nam.

Dù có hay không sự tồn tại của một loại vũ khí hóa học đặc biệt, Đại thắng năm 1789 vẫn là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh tổng hợp của dân tộc: tổ chức quân đội linh hoạt, khả năng huy động nhân lực, hiểu biết địa hình và nghệ thuật chiến tranh tâm lý.

Từ những quan sát tự nhiên trong hang đá, kinh nghiệm của thợ rèn, thợ gốm đến tư duy quân sự sắc bén của các thủ lĩnh Tây Sơn, người Việt đã biết kết nối tri thức dân gian với nhu cầu bảo vệ đất nước. Chính sự kết hợp ấy tạo nên một chiến thắng mang tầm vóc lịch sử.

Ngày nay, việc “giải mã” các câu chuyện quanh chiến thắng Kỷ Dậu không chỉ nhằm tìm kiếm một bí mật vũ khí, mà còn giúp hiểu rõ hơn về khả năng sáng tạo của cha ông.

Lịch sử đôi khi không chỉ là những trận đánh, mà còn là hành trình tích lũy tri thức qua nhiều thế hệ – nơi khoa học, văn hóa và ý chí dân tộc hòa quyện để làm nên kỳ tích.