Có một chữ tiếng Việt không mang nghĩa cụ thể nhưng có thể “cứu” cả cuộc trò chuyện

VHO - Nếu quan sát các cuộc trò chuyện hằng ngày, từ gia đình, trường học, văn phòng cho tới mạng xã hội, có thể thấy chữ này xuất hiện ở khắp nơi.

Trong giao tiếp hằng ngày, có những từ xuất hiện nhiều đến mức người ta gần như không còn để ý đến sự tồn tại của chúng. Chúng không dùng để gọi tên một sự vật, không diễn tả một hành động cụ thể, cũng không trực tiếp truyền tải một nội dung mới. Thế nhưng nếu thiếu đi những từ ấy, cuộc trò chuyện có thể trở nên gượng gạo, cứng nhắc và đôi khi rơi vào những khoảng lặng khó xử.

Một trong những từ đặc biệt như vậy trong tiếng Việt là "à".

Thoạt nghe, "à" dường như là một âm thanh rất bình thường. Thậm chí nhiều người còn không xem đây là một từ đúng nghĩa. Tuy nhiên, dưới góc độ ngôn ngữ học, "à" thuộc nhóm tiểu từ tình thái và từ cảm thán, được sử dụng để biểu thị trạng thái nhận thức, cảm xúc hoặc phản ứng của người nói trước một thông tin nào đó.

Điều đáng nói là giá trị của "à" không nằm ở nội dung từ vựng mà nằm ở khả năng kết nối và duy trì tương tác giữa những người tham gia giao tiếp. Chính vì vậy, dù không mang một ý nghĩa cụ thể như "bàn", "ghế", "ăn", "uống" hay "đẹp", từ "à" lại xuất hiện với tần suất dày đặc trong đời sống hằng ngày của người Việt.

Hãy thử tưởng tượng một tình huống quen thuộc.

Một người đang hào hứng kể chuyện:

- Hôm qua mình gặp lại cô giáo cấp ba.

Người còn lại đáp:

- À.

Chỉ một âm tiết ngắn ngủi, nhưng nó ngay lập tức cho thấy người nghe vẫn đang theo dõi câu chuyện. Cuộc hội thoại được duy trì.

Nếu người nghe hoàn toàn im lặng, bầu không khí có thể trở nên khác hẳn. Người kể dễ có cảm giác đối phương không hứng thú hoặc không chú ý đến câu chuyện mình đang chia sẻ.

Trong trường hợp này, chữ "à" không cung cấp thêm thông tin nào. Nó chỉ đơn giản là một tín hiệu giao tiếp, nhưng lại đóng vai trò cực kỳ quan trọng.

Trong ngôn ngữ, đây gọi là những tín hiệu phản hồi trong hội thoại. Chúng giúp người nói biết rằng người nghe vẫn đang hiện diện trong cuộc trò chuyện, vẫn đang tiếp nhận thông tin và sẵn sàng tương tác. Trong giao tiếp trực tiếp, những tín hiệu như vậy xuất hiện liên tục dưới nhiều hình thức khác nhau, từ ánh mắt, cái gật đầu cho đến các từ ngữ ngắn như "à", "ừ", "ừm", "ồ".

Đây cũng là một trong những đặc điểm khiến tiếng Việt trở nên giàu sắc thái. Ý nghĩa của lời nói không chỉ nằm ở từ ngữ mà còn nằm ở cách từ ngữ ấy được sử dụng.

Nhiều người nước ngoài khi học tiếng Việt thường gặp khó khăn với những từ như "à". Họ có thể dễ dàng học được nghĩa của những danh từ hay động từ thông dụng, nhưng lại bối rối trước các từ tình thái xuất hiện liên tục trong hội thoại.

Lý do là bởi rất khó tìm được một từ tương đương hoàn toàn trong tiếng Anh hay nhiều ngôn ngữ phương Tây khác.

Từ "à" đôi khi có thể được dịch thành "oh".

Ví dụ: À, ra vậy.

có thể chuyển thành: Oh, I see.

Nhưng trong những trường hợp khác, cách dịch này lại không còn phù hợp.

- À thế à.

- À ha.

- À...

Mỗi câu đều mang một sắc thái riêng và rất khó quy đổi sang một từ cố định trong ngôn ngữ khác. Điều đó cho thấy "à" không hoạt động như một từ vựng thông thường mà giống một công cụ giao tiếp hơn. Nó giúp người nói thể hiện trạng thái nhận thức, cảm xúc và thái độ đối với thông tin vừa nhận được.

Chính vì khả năng lấp đầy những khoảng trống mà nhiều người ví von rằng "à" là một trong những từ có sức mạnh "cứu nguy" lớn nhất trong giao tiếp tiếng Việt.

Thực tế, nếu quan sát các cuộc trò chuyện hằng ngày, từ gia đình, trường học, văn phòng cho tới mạng xã hội, có thể thấy "à" xuất hiện ở khắp nơi. Nó len lỏi vào những cuộc đối thoại ngắn, những tin nhắn trò chuyện, những cuộc gọi điện thoại và cả những bài đăng trên Internet. Người Việt dùng nó thường xuyên đến mức gần như không nhận ra.

Thế nhưng nếu loại bỏ hoàn toàn chữ "à" khỏi giao tiếp, lời nói sẽ trở nên khô cứng hơn rất nhiều. Những phản ứng tự nhiên trong hội thoại sẽ giảm đi. Những khoảng lặng sẽ khó xử hơn. Những cuộc trò chuyện đời thường cũng mất đi phần nào sự mềm mại vốn có.

Đó là nghịch lý thú vị của ngôn ngữ. Có những từ mang nội dung rất lớn nhưng không phải lúc nào cũng cần thiết trong giao tiếp. Ngược lại, có những từ gần như không mang nội dung cụ thể nào nhưng lại đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc kết nối con người với nhau.

Và "à" chính là một ví dụ điển hình. Nó không gọi tên bất kỳ sự vật nào, không mô tả bất kỳ hành động nào, cũng không chứa đựng một thông tin rõ ràng như những từ vựng thông thường.

Thế nhưng chỉ với một âm tiết ngắn ngủi, từ này có thể giúp duy trì cuộc hội thoại, tạo cảm giác đồng cảm, thể hiện sự chú ý và đôi khi còn giúp người nói vượt qua những tình huống ngượng ngùng trong giao tiếp.