Cán bộ “dám nghĩ, dám làm” được miễn trách nhiệm hình sự trong trường hợp nào?

VHO - Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được xây dựng theo hướng bổ sung cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm hình sự đối với một số rủi ro phát sinh khi thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, qua đó tạo hành lang pháp lý cho cán bộ dám nghĩ, dám làm, đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, đây hiện vẫn là nội dung của dự thảo, chưa phải quy định đã có hiệu lực.

Theo thông tin từ Bộ Tư pháp, trong hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đề xuất sửa đổi toàn diện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt. Mục tiêu là vừa bảo đảm công bằng, nhân đạo trong xử lý hình sự, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện khắc phục hậu quả vi phạm.

Khi nào có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự?

Một điểm đáng chú ý trong đề xuất là bổ sung cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro khách quan phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm hoặc áp dụng các mô hình sản xuất, kinh doanh mới.

Theo Bộ Tư pháp, cơ chế này cũng được đề xuất để bảo vệ người thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung và lực lượng chức năng khi thực hiện đúng quy trình nghiệp vụ. Như vậy, không phải cứ cán bộ thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung mà xảy ra thiệt hại là đương nhiên được miễn hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự; việc áp dụng cơ chế này phải gắn với các điều kiện cụ thể được luật quy định.

Có thể được miễn trách nhiệm hình sự sau khi gây thiệt hại

Dự thảo còn đề xuất tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng không xuất phát từ động cơ vụ lợi.

Cơ chế này nhằm tạo điều kiện để người thực hiện hành vi khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, sau đó được xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Điểm cần phân biệt là “loại trừ trách nhiệm hình sự” và “miễn trách nhiệm hình sự” không đồng nghĩa với nhau. Loại trừ trách nhiệm hình sự được đặt ra đối với trường hợp hành vi thuộc trường hợp được pháp luật xác định không phải chịu trách nhiệm hình sự; trong khi miễn trách nhiệm hình sự được đặt ra khi hành vi đã có dấu hiệu phạm tội nhưng người thực hiện đáp ứng các căn cứ để được miễn theo quy định của pháp luật.

Không phải “lá chắn” cho hành vi vụ lợi

Tại các phiên thảo luận về sửa đổi Bộ luật Hình sự, vấn đề bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Quốc hội cũng ghi nhận ý kiến đề nghị thiết kế quy định đủ rõ để bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, nhưng không tạo kẽ hở để lợi dụng chính sách.

Một định hướng được cơ quan chức năng nhấn mạnh là xác định tiêu chí, điều kiện chặt chẽ để loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vì lợi ích chung.

Đồng thời, nghiên cứu giảm trách nhiệm hình sự, hình phạt đối với người phạm tội không có động cơ vụ lợi, chủ động khắc phục hậu quả, nộp lại tài sản và hợp tác hiệu quả với cơ quan chức năng.

Cán bộ “dám nghĩ, dám làm” đã được bảo vệ ở những lĩnh vực khác

Ở góc độ cơ chế khuyến khích, Chính phủ đã ban hành Nghị định 73/2023/NĐ-CP về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Bên cạnh đó, quy định về thi đua, khen thưởng cũng ghi nhận nhóm cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung là đối tượng có thể được người đứng đầu phát hiện để khen thưởng hoặc đề nghị cấp trên khen thưởng.

Như vậy, việc xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, đặc biệt trong những trường hợp rủi ro phát sinh từ đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung, đang được đặt ra trong quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự. Đây được kỳ vọng là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm khuyến khích tinh thần đổi mới, đồng thời bảo đảm phân định rõ giữa rủi ro khách quan trong thực hiện nhiệm vụ với hành vi cố ý vi phạm pháp luật, trục lợi hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng.