Về thôn Tha “nghe” khói nếp kể chuyện bản Tày 800 năm tuổi

VHO - Nếp nhà sàn lợp lá cọ trầm mặc giữa đại ngàn Tuyên Quang đang trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch cộng đồng. Nhờ cách làm bài bản, người Tày nơi đây vừa giữ trọn nét văn hóa độc bản, vừa biến di sản thành động lực phát triển kinh tế bền vững vùng biên viễn.

Nắng chiều rủ bóng qua rặng núi xa, đổ những vệt sáng cuối ngày xuống thung lũng Hà Giang cũ (nay là tỉnh Tuyên Quang), nhóm phóng viên Văn Hóa chạm chân vào thôn Tha (phường Hà Giang 1) đúng khoảnh khắc chạng vạng bắt đầu buông phủ bản làng. 

Giữa lưng chừng không gian núi rừng ấy, làn khói nếp tỏa ra từ những căn nhà sàn nhả lên bầu trời hoàng hôn đỏ rực, mang theo hương vị ngạt ngào của nếp mới, mùi gỗ mục và cái lạnh hoang sơ đặc trưng miền cao.

Hiện ra giữa lòng thung lũng là bức tranh làng bản trùng điệp với quần thể nhà sàn lợp lá cọ san sát, nhô lên giữa những khoảng xanh ngút ngàn của ruộng đồng. Hàng trăm mái nhà phủ lớp lá cọ xám trầm qua bao mùa mưa nắng đứng trầm mặc, nép mình vào đại ngàn.

Theo lời kể của các cụ cao niên, lịch sử của cộng đồng người Tày cổ tại đây đã kéo dài hơn 800 năm qua, gắn liền với những ngôi nhà sàn mái cọ và bếp lửa hồng giữa nhà không bao giờ tắt.

Giữa nhịp sống hiện đại vội vã ngoài kia, những mái lá cọ vẫn được giữ gìn vẹn nguyên, đây cũng chính là nét chấm phá kiến trúc, tạo nên một bản Tày mộc mạc và cổ kính.

Đi sâu vào bản, văn hóa Tày hiện hữu tự nhiên qua từng nếp sinh hoạt đời thường. Hiện Thôn Tha hiện có khoảng 150 hộ dân, sống chan hòa dưới những mái nhà sàn lợp lá cọ dày dặn. Hộ nào cũng có một ao nước trong vắt, vừa dùng tưới tiêu ruộng vườn, vừa thả cá và chăn nuôi gia súc, gia cầm.

Nằm trong chuỗi liên kết với các bản Lúp, bản Mè, Hạ Thành và Lùng Vài, thôn Tha cùng tạo nên một không gian du lịch văn hóa, sinh thái trải dài dưới chân núi.

Cấu trúc nhà sàn hai tầng vẫn vẹn nguyên nét phân định xưa: bên dưới là nơi cất giữ công cụ sản xuất, bên trên là không gian ấm cúng dành cho gia đình và tâm linh.

Sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống bên ngoài và sự chăm chút sạch sẽ bên trong biến mỗi ngôi nhà thành một homestay bình dị, nơi du khách có thể thoải mái nghỉ ngơi và cùng sinh hoạt dưới một mái nhà với gia chủ.

Đến đây, người lữ khách cứ thong thả thả hồn vào thiên nhiên xanh mướt của những thửa ruộng uốn lượn quanh bản, dẫn lối tới suối Tiên, thác Hạ Thành, hay chậm rãi tản bộ ven rừng dưới những nhành cọ xòe bóng mát như chiếc ô che nắng.

Phóng tầm mắt ra xa là những dãy núi trập trùng trải dài theo chiều dài chân trời. Chiều muộn, cả bản làng dần chìm vào sự tĩnh lặng, dịu nhẹ, tách biệt hẳn với những hối hả chốn thị thành, khiến người ta có thể nghe rõ cả tiếng bước chân thong thả vang lên trên sàn gỗ.

Khi bóng tối buông xuống, du khách lại quây quần bên bếp lửa cùng gia chủ chuẩn bị bữa cơm tối. Mâm cơm người Tày rộn ràng hương vị bản địa với vịt, gà, lợn, rau rừng hay cá nướng bắt từ ao nhà.

Vào dịp lễ Tết hay khi có khách quý, mâm cơm lại thêm phần đượm đà với thịt gác bếp, bánh chưng Tày và món xôi ngũ sắc tượng trưng cho khát vọng ấm no, mưa thuận gió hòa.

Sau bữa ăn, trong ánh lửa bập bùng, những giai điệu hát Then, hát Cọi, hát Lượn ngân vang hòa cùng tiếng đàn tính réo rắt. Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại ấy không nằm trên sân khấu biểu diễn mà tự nhiên đi vào lòng người qua từng câu ca giao duyên, từng lời nguyện cầu bình an cho làng bản.

Sức sống văn hóa nơi đây còn đong đầy qua các mùa lễ hội hàng năm, từ lễ hội xuống đồng Lồng Tồng tháng Giêng, lễ cầu phúc Lẩu Then Bjoóc Mạ tháng Ba đến lễ cơm mới Lẩu Then Cốm tháng Chín âm lịch.

Chính tri thức dân gian cùng tình yêu di sản của những người trẻ khoác áo chàm say mê học đàn tính đã tạo nên nguồn lực bản địa vô cùng vững chắc cho bản làng.

Sự mộc mạc ấy đã đưa thôn Tha trở thành 1 trong 6 điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu đón nhiều khách nhất cả nước năm 2025, từng nhận giải thưởng ASEAN Homestay Award 2025.

Những vị khách quốc tế hay du khách trong nước tìm về đây không phải vì sự xa hoa mà bởi cảm giác được sống thật, sống chậm giữa một vùng văn hóa hiện hữu nguyên vẹn trong đời thường.

Du lịch mang lại nguồn thu nhập ổn định giúp người dân có thêm nguồn lực tái đầu tư giữ mái nhà cọ, dệt thổ cẩm, làm đàn tính và phát triển các sản phẩm OCOP địa phương.

Bước tiếp trên con đường phát triển, thôn Tha vẫn chọn bảo tồn môi trường sinh thái và giữ vững bản sắc làm kim chỉ nam.

Buổi sáng ở thôn Tha bắt đầu rất chậm với làn khói bếp nhẹ nhàng bay lên từ những mái nhà sàn, vài người phụ nữ Tày trong bộ trang phục chàm lặng lẽ bước qua cánh đồng lúa, đâu đó vang lên tiếng gà gáy vọng từ cuối bản. Không gian ấy khiến ai một lần đặt chân đến cũng như bước vào một miền ký ức bình yên.

Rời thôn Tha khi bình minh vừa hé rạng, chúng tôi mang theo hương khói nếp chiều hoàng hôn và cái tình ấm áp của con người nơi biên viễn. Bản Tày ấy vẫn cứ thong dong, lặng lẽ giữ hồn dân tộc giữa dòng chảy văn hóa.