Hành trình gìn giữ “hồn cốt” di sản Chăm

VHO - Hằng năm, vào khoảng đầu tháng 10 dương lịch (tương ứng với tháng 7 Chăm lịch), không gian các sườn đồi vùng đất Khánh Hòa lại rộn rã trong âm vang của trống Paranưng và kèn Saranai, báo hiệu một mùa Lễ hội Katê mới. Giữa hệ thống đền tháp cổ kính, tháp Pô Klong Garai luôn là trung tâm tôn nghiêm, nơi diễn ra những nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất.

Lễ hội Katê - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là ngày tết đoàn viên của đồng bào Chăm Bàlamôn, mà còn là "bảo tàng sống" lưu giữ vẹn nguyên các thực hành tín ngưỡng và nghi lễ cổ truyền mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Sức sống ngàn năm từ những nghi thức cốt lõi

Lễ hội Katê tại tháp Pô Klong Garai là sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ uy nghiêm và phần hội sống động, phản ánh thế giới quan cùng lòng tôn kính sâu sắc của người Chăm đối với các vị thần linh và bậc tiền nhân có công khai phá vùng đất. Các nghi lễ tại tháp được thực hiện theo một quy trình nghiêm ngặt, thể hiện truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.

Trong đó, Lễ rước y trang là nghi thức mở đầu đầy uy nghiêm, biểu tượng cho sự đoàn kết dân tộc sâu sắc. Y trang của vị thần do người Raglai (được xem là người em út trong gia đình mẫu hệ theo truyền thuyết Chăm) gìn giữ và rước về tháp để trao lại cho người Chăm quản lý trong dịp lễ hội.

Lễ mở cửa tháp do các vị chức sắc tôn giáo như Cả sư và thầy kéo đàn Kanhi chủ trì. Sau các bài tụng ca ca ngợi công đức của vua Pô Klong Garai, cửa tháp cổ kính được mở ra trong không khí thiêng liêng.

Trong Lễ tắm tượng thần và khoác y trang, nước thiêng trộn lẫn trầm hương được dùng để bao sái (tắm) cho tượng thần, sau đó các vị chức sắc khéo léo khoác lên tượng những bộ y phục mới.

Tiếp đến là Đại lễ dâng cúng vật phẩm và vũ điệu thiêng. Người dân thành kính dâng lên những mâm lễ vật truyền thống gồm trầu cau, rượu, gà, gạo... Đồng thời, các vũ điệu Chăm uyển chuyển của các bà bóng (Muk Pajau) cùng vũ điệu quạt của những cô gái Chăm trước tháp tạo nên một bức tranh văn hóa rực rỡ sắc màu.

Mỗi hành động, đạo cụ và âm thanh trong lễ hội đều mang giá trị biểu tượng cao. Tiếng trống Ghi-năng, trống Paranưng hòa cùng tiếng kèn Saranai vang vọng giữa không gian gạch nung cổ kính không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh, mà còn tái hiện một không gian nghệ thuật trình diễn đỉnh cao. Điều này góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức gắn kết cộng đồng cho thế hệ trẻ hôm nay.

Bài toán bảo tồn trước làn sóng đương đại

Nhận thức được tầm quan trọng của di sản, chính quyền địa phương tỉnh Ninh Thuận (cũ), nay là tỉnh Khánh Hòa cùng ngành văn hóa đã ban hành nhiều chính sách thiết thực nhằm hỗ trợ đồng bào Chăm duy trì và phát triển lễ hội.

Từ một ngày lễ mang tính nội bộ tôn giáo, Katê đã chuyển mình mạnh mẽ trở thành một sự kiện văn hóa cộng đồng quy mô lớn, điểm đến hấp dẫn thu hút hàng vạn du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, trước sức ép của xu hướng toàn cầu hóa và đô thị hóa, không gian văn hóa Katê đang phải đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ.

Trước hết, có thể thấy sự biến tấu, đơn giản hóa hoặc "sân khấu hóa" các nghi thức dân gian để phục vụ thị hiếu du lịch số đông đang đe dọa trực tiếp đến tính nguyên bản và sự tôn nghiêm của di sản.

Bên cạnh đó, việc chuyển giao tri thức dân gian, phương thức thực hành nghi lễ và kỹ thuật chế tác nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ gặp nhiều rào cản khi giới trẻ ngày càng ít mặn mà với các giá trị cổ truyền.

Chiến lược toàn diện cho một di sản trường tồn

Để dòng chảy văn hóa của Lễ hội Katê tại tháp Pô Klong Garai tiếp tục trường tồn, các chuyên gia văn hóa cho rằng, việc triển khai đồng bộ ba giải pháp cốt lõi sau là vô cùng cấp bách:

Phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng Chăm: Người dân bản địa phải được đặt vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động bảo tồn. Cần có cơ chế hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân, chức sắc am hiểu luật tục để họ yên tâm truyền dạy lại cho thế hệ kế cận.

Quản lý chặt chẽ hoạt động du lịch: Thiết lập ranh giới rõ ràng giữa khai thác kinh tế và tôn trọng không gian tâm linh. Tuyệt đối không để các yếu tố thương mại làm méo mó, thô tục hóa các nghi thức trang nghiêm.

Đẩy mạnh số hóa và tư liệu hóa: Ứng dụng công nghệ để ghi hình, lập hồ sơ khoa học chi tiết về quy trình thực hành nghi lễ, các bài văn tế, bài nhạc cổ nhằm lưu trữ và phổ biến lâu dài.

Bảo vệ và phát huy giá trị nghi lễ trong Lễ hội Katê tại tháp Pô Klong Garai không chỉ đơn thuần là trách nhiệm gìn giữ quá khứ, mà còn là hành động kiến tạo tương lai. Khi những giá trị cốt lõi được bảo tồn vẹn nguyên, Katê sẽ tiếp tục là điểm tựa tâm linh vững chắc cho đồng bào Chăm, đồng thời là tài sản văn hóa vô giá đóng góp vào sự đa dạng, phong phú của bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam.