(Emagazine) Khánh Hòa: Tiếng mã la ngân vang giữa học đường vùng cao

Những ngày giữa tháng 4.2026, đặt chân đến Trường Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Phước Hà (xã Phước Hà, tỉnh Khánh Hòa), chúng tôi bị cuốn hút bởi hình ảnh các em học sinh trong trang phục thổ cẩm, tự tin biểu diễn mã la ngay giữa sân trường. Những đôi tay nhỏ nhắn đánh nhạc cụ đầy "điệu nghệ", ánh mắt lấp lánh niềm tự hào về cội nguồn.

Đối với các em học sinh tại đây, mã la không chỉ là môn học mà còn là đam mê. Em Pi Năng Thị Khiếm (lớp 8/1) chia sẻ: "Khi tham gia đội mã la, em hiểu rằng đây là di sản quý báu. Em muốn học thật tốt để tiếng nhạc của dân tộc mình không bao giờ bị mai một".

Còn với em Bùi Trà Nguyên Giáp (lớp 7/1), để thông thạo đánh mã la là bài học về sự kiên trì. Nhìn đơn giản nhưng để tạo ra giai điệu trầm bổng, các em phải đặt cả tâm huyết và tập luyện rất khắt khe.

Thầy giáo Đàng Quang Vinh, Tổng phụ trách Đội của trường cho biết: Hành trình đưa tiếng mã la vào học đường tại xã Phước Hà không phải là một phong trào nhất thời, mà còn là nỗ lực bền bỉ suốt hơn một thập kỷ qua để giữ lửa văn hóa dân tộc.

Đều đặn vào mỗi thứ Ba và thứ Năm hằng tuần, nhà trường đều duy trì các lớp tập luyện thông qua mô hình câu lạc bộ và đội nhóm, đồng thời mời những nghệ nhân địa phương trực tiếp về truyền dạy kỹ thuật.

Từ đội hình khiêm tốn chỉ 15 học sinh vào năm 2014, đến nay nhà trường đã phát triển được hơn 50 hạt nhân nòng cốt, thường xuyên đại diện địa phương góp mặt tại các sự kiện văn hóa lớn của tỉnh.

 "Việc đưa mã la vào trường học không chỉ tạo nét mới trong đời sống văn hóa mà còn là "lá chắn" hiệu quả, tạo sân chơi lành mạnh giúp học sinh tránh xa các tệ nạn xã hội và văn hóa độc hại", thầy giáo Đàng Quang Vinh chia sẻ.

Nghệ nhân Tà Thía Panh - người hướng dẫn cho nhiều thế hệ học sinh đánh mã la tại trường cho biết: Mã la như người bạn tâm giao, là vật thiêng nối kết con người với thần linh, ông bà. Mỗi nhịp mã la vang lên là lời tạ ơn thần núi, thần đất đã ban cho mùa màng bội thu, cầu mong cho bản làng bình an, con cháu học hành tiến bộ.

Theo các nhà nghiên cứu nhạc cụ dân tộc tại địa phương, hiện có khoảng 100 bài nhạc mã la; trong đó, 3 bài rất có giá trị về âm nhạc là Ruwơ, Ruwơ Pirigy Chrao và Atok Pakrap, đóng vai trò chủ đạo trong các lễ hội, hiện rất ít người biết đánh.

Để bảo tồn loại hình di sản văn hóa này, thời gian qua, ngành Văn hóa phối hợp với chính quyền địa phương tích cực vận động thành lập các đội mã la truyền thống làm nòng cốt tham gia biểu diễn trong các dịp liên hoan văn nghệ các dân tộc thiểu số.

Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa truyền thống đã làm “sống lại” các làn điệu mã la ở nhiều địa phương. Tuy vậy, nỗ lực của ngành chức năng vẫn chưa thể bảo tồn và phát huy tối đa khi số lượng mã la có dấu hiệu hao hụt dần.

Nguyên nhân của tình trạng này là do hiện nay một bộ phận lớn đồng bào Raglai không còn xem mã la là nhạc khí chi phối toàn bộ đời sống tinh thần.

Lớp nghệ nhân lớn tuổi có tâm huyết và sử dụng thành thạo nhạc cụ mã la lần lượt qua đời, trong khi lớp trẻ lại có trào lưu tiếp cận với nền âm nhạc hiện đại.

Điều lo lắng nhất là “không gian văn hóa mã la” ít nhiều bị phá vỡ. Một phần “đất sống” của mã la là các nghi lễ, tín ngưỡng nông nghiệp gắn với núi rừng, cộng đồng làng xã đã không còn nguyên vẹn, khiến cho tiếng mã la thưa dần theo thời gian.

Vì vậy, muốn khơi dậy và khôi phục “không gian văn hóa mã la”, trước hết phải bảo tồn được các tín ngưỡng của cộng đồng người Raglai, thông qua việc thường xuyên tổ chức, duy trì các lễ hội truyền thống.

Tại xã Phước Hà, bảo tồn văn hóa không dừng lại ở tiếng nhạc mà còn ở việc chú trọng lưu giữ nhạc cụ. Thực hiện Nghị quyết số 14 của Đảng ủy xã, địa phương đang triển khai chiến lược toàn diện nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản.