(Emagazine) Đặc sắc nghi lễ “Nhận và dạy con tràng nhập môn” của người Tày

Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, Then của người Tày nổi lên như một loại hình sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian đặc sắc.

Đó không chỉ là diễn xướng, mà còn là một thế giới quan, nhân sinh quan sống động, phản ánh chiều sâu đời sống tâm linh của một tộc người.

Trong hệ thống các nghi lễ Then, "Nhận và dạy con tràng nhập môn" được coi là một trong những nghi thức quan trọng nhất, đánh dấu bước khởi đầu cho sự kế tục và truyền dạy nghề Then qua nhiều thế hệ.

Theo quan niệm ngàn đời của người Tày, Then không đơn thuần là một hình thức văn nghệ dân gian. Nó được tôn kính như một sợi dây tâm linh, là cầu nối linh thiêng giữa con người và thế giới thần linh.

Trong không gian ấy, người hành nghề Then (ông Then, bà Then) giữ vai trò trung gian, thay mặt cộng đồng thực hiện các sứ mệnh cao cả: cầu an, giải hạn, chữa bệnh và cầu mùa màng tươi tốt.

Chính vì tính chất thiêng liêng ấy, việc trở thành một “con tràng” - người học nghề Then - là một hành trình đầy thử thách.

Nó không chỉ đòi hỏi năng lực tiếp thu, sự nhạy bén về nghệ thuật mà quan trọng hơn cả là sự dẫn dắt, công nhận của thầy và sự chứng giám của tổ nghề cùng các đấng thần linh.

Nghi lễ “Nhận và dạy con tràng nhập môn” (Lẩu Son Chàng) thường được lựa chọn tổ chức vào những ngày lành, tháng tốt với sự chuẩn bị chu đáo, trang nghiêm về lễ vật.

Mở đầu nghi lễ là phần trình báo đầy cung kính. Trong làn khói hương trầm mặc, thầy Then dâng lễ và cất lời hát báo cáo với tổ nghề, thần linh về việc mở lễ nhận học trò.

Trước khi chính thức bước vào hành trình, một nghi thức không thể thiếu là giải vía và thanh tẩy.

Các bà Then chọn giờ đẹp, tay cầm bát nước thơm lá chanh thực hiện tẩy trần cho con đồng mới.

Tiếng chuông ngân vang là hiệu lệnh mời gọi gia tiên, thổ địa, quân binh về chứng lễ, giúp con đồng gột rửa những điều chưa lành, sẵn sàng một tâm thế thuần khiết để bước vào hành trình học đạo.

Nghi thức nhận con tràng là giây phút định hình mối quan hệ thầy - trò. Con tràng quỳ trước bàn thờ tổ nghề, thể hiện lòng thành kính tuyệt đối và quyết tâm theo đuổi nghề Then.

Lúc này, thầy Then thực hiện các nghi thức truyền nhận, đọc lời răn dạy về đạo đức và trách nhiệm.

Từ khoảnh khắc này, con tràng không chỉ là một người học nghề, mà còn là người tiếp nhận một hệ giá trị văn hóa, đạo đức và gánh vác trách nhiệm với cộng đồng trên vai.

Ngay sau đó là nội dung quan trọng: trao pháp cụ. Thầy Then trực tiếp trao cho học trò những vật dụng hành nghề thiết yếu như đàn tính, sóc nhạc, quạt, mũ, áo... Trong đó, đàn tính được coi là "linh hồn" của nghề Then, là phương tiện đặc biệt để người hành nghề cất lên lời hát kết nối với thần linh.

Hành động trao pháp cụ mang ý nghĩa sâu xa về việc trao truyền tri thức, kinh nghiệm và gửi gắm niềm tin của thế hệ đi trước cho thế hệ kế cận.

Phần dạy nhập môn chính là "linh hồn" của buổi lễ, thể hiện rõ nét đặc thù truyền dạy truyền khẩu của văn hóa dân gian.

Thầy Then trực tiếp hướng dẫn con tràng từ cách cầm đàn, gảy nhịp cho đến việc học từng câu hát Then cổ.

Mỗi lời hát, mỗi nhịp đàn không chỉ là kỹ năng diễn xướng mà còn chứa đựng những tri thức sâu sắc về vũ trụ và mối liên kết giữa con người với tự nhiên.

Quá trình này đòi hỏi sự "nhập tâm" và thấu hiểu sâu sắc, chứ không chỉ đơn thuần là ghi nhớ máy móc.

Hành trình dạy đạo tiếp tục bằng việc thầy Then đưa đoàn quân lên đường. Dưới sự dẫn dắt của thầy, con đồng mới được đi qua từng cung điện, cửa quan để học lễ và cách trình tấu. Đoàn người vừa đi vừa hát, vừa lạy các quan tướng nơi cõi thiêng.

Điểm nhấn đặc biệt là nghi thức lượn xuống, lượn đò. Sau khi vượt núi băng rừng, đoàn dừng chân bên bờ biển linh thiêng - điểm chuyển tiếp quan trọng.

Những chiếc thuyền tượng trưng được khởi hành trong làn điệu Then nhịp nhàng. Mỗi nhịp chèo, mỗi câu hát như chở nặng tâm nguyện vượt sóng nước đến bến mới, giúp con đồng học cách giữ vững tâm thế trước những thử thách trên con đường tu dưỡng.

Hành trình tiếp tục tiến qua những cửa ải khắc nghiệt của trăng sao, nắng gió và chín tầng mây. Tại mỗi trạm dừng, thầy và trò lại thành tâm dâng lễ xin mở đường để đi sâu hơn vào cõi thiêng.

Sau một hành trình dài học tập và rèn luyện qua các cung cửa, con tràng bước vào giai đoạn thực hành lại tất cả những gì đã được truyền dạy dưới sự chứng kiến nghiêm cẩn của thầy và thần linh. Đây là bước kiểm chứng quan trọng về khả năng tiếp nhận và sự “khai mở” tâm linh của người học.

Khi các kỹ năng đã thuần thục, thầy Then thực hiện nghi thức công nhận chính thức. Lúc này, các bà Then tay cầm cây mía - biểu tượng cho sự trưởng thành và vươn cao của người học trò - đứng thành vòng tròn múa những điệu uyển chuyển.

Vòng múa mía không chỉ là hình ảnh mừng vui mà còn là nghi thức khai mở các cửa truyền đạt, mời quan khách, quan tiên về cùng dìu dắt cho con đồng ngày một tiến bộ.

Nghi lễ khép lại bằng phần tạ lễ tri ân tổ nghề. Những câu Then mang theo ước nguyện bình an và sự thanh thản trong tâm hồn.

Việc tái hiện và duy trì nghi lễ “Nhận và dạy con tràng nhập môn” không chỉ là việc bảo tồn một nghi thức truyền thống đặc sắc. Đó còn là cách để công chúng đương đại hiểu rõ giá trị của di sản Then - nơi hội tụ của âm nhạc, tín ngưỡng và kho tàng tri thức dân gian đồ sộ.

Qua mỗi nghi lễ, bản sắc văn hóa của người Tày lại được bồi đắp, khẳng định sức sống mãnh liệt và sự kế thừa bền bỉ trong dòng chảy của đời sống hôm nay.