Đàn Tính Thái Nguyên đánh thức sức sống di sản văn hóa Việt Bắc

VHO - Tiếng đàn Tính gắn với nghệ thuật hát Then của người Tày, Nùng đang được gìn giữ, trao truyền tại Thái Nguyên, đánh thức sức sống di sản văn hóa Việt Bắc.

Là vùng đất tụ hội đông đồng bào Tày, Nùng, Thái Nguyên sở hữu một kho tàng văn hóa dân gian vô cùng phong phú, trong đó tiếng đàn Tính gắn bó như máu thịt với nghệ thuật hát Then, trở thành gạch nối tâm linh và hồn cốt trong đời sống tinh thần cộng đồng.

Trong không gian văn hóa truyền thống, tiếng đàn Tính ngân vang hòa cùng lời hát Then tạo nên hình thức diễn xướng đặc sắc, chuyên chở những câu chuyện cổ về mường trời, mường đất, về sự sinh sôi của vạn vật cùng những khát vọng bình an, no đủ đời đời.

Sức hấp dẫn của đàn Tính nằm ở sự hòa quyện giữa âm sắc nhạc cụ, giọng hát ngân nga và nhịp điệu diễn xướng biến hóa linh hoạt, khi dìu dặt, tha thiết lúc vui tươi, rộn ràng, có đoạn dồn dập như thúc giục.

Đàn Tính và Then cổ gắn liền với các nghi lễ vòng đời lẫn đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, từ cầu mùa, cầu an, cầu tài, giải hạn cho đến lễ vào nhà mới hay ngày mừng đám cưới.

Để trở thành một người thực hành Then cổ, nghệ nhân trải qua quá trình rèn luyện bền bỉ để làm chủ đồng thời nhiều kỹ năng: tay gảy đàn, miệng hát làn điệu, gõ nhịp, chân xóc nhạc theo đúng trình tự nghi lễ.

Hệ thống Then cổ Thái Nguyên vô cùng đa dạng với các đường Then như Păng khoăn, Thống đằm, Cấp sắc, Cầu hoa... đi liền với các điệu hát mang tính biểu tượng như Khẩu tu, Pây mạ, Gọi vía hay Chèo thuyền vượt khái, tái hiện thế giới quan dân gian sâu sắc.

Từng có giai đoạn trầm lắng trước đà biến đổi thời đại, nghệ thuật đàn Tính, hát Then tại Thái Nguyên trỗi dậy mạnh mẽ nhờ nỗ lực sưu tầm, truyền dạy và mô hình sinh hoạt câu lạc bộ.

Khởi đầu từ Câu lạc bộ đàn Tính, hát Then tỉnh Thái Nguyên thành lập năm 2007 với 18 thành viên ban đầu, trong đó gần một nửa chưa từng biết đàn, biết hát, ngọn lửa đam mê đã lan tỏa ra hàng trăm câu lạc bộ khắp toàn tỉnh, thu hút đông đảo nghệ nhân và người dân đa sắc tộc cùng tham gia gìn giữ.

Song hành cùng dòng chảy Then cổ nghi lễ, dòng Then cách tân lại mang đến sức sống mới. Trên nền nhạc truyền thống, Then cách tân chuyển tải những nội dung gần gũi về tình yêu quê hương, đất nước, niềm kính yêu Bác Hồ và hơi thở cuộc sống đương đại, giúp di sản dễ dàng chạm đến trái tim của công chúng hôm nay.

Đáng chú ý, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên đã phục dựng tổ khúc Then cổ “Khửn tàng pây cầu an” (Lên mường trời cầu bình an cho gia đình và làng bản) giúp công chúng tiếp cận trọn vẹn cấu trúc nghệ thuật đồ sộ của Then cổ.

Dù mở rộng không gian biểu diễn qua Then cách tân, giá trị cốt lõi của công tác bảo tồn vẫn nương tựa vào việc gìn giữ làn điệu cổ, kỹ thuật diễn tấu chuẩn mực và tri thức văn hóa nguyên bản.

Sự kết hợp giữa di sản âm nhạc và du lịch trải nghiệm đang mở ra hướng đi bền vững cho Then Thái Nguyên. Tiếng đàn Tính trở thành cầu nối đưa du khách bước vào không gian văn hóa Tày, Nùng, nơi người phương xa vừa thưởng trà Thái Nguyên, vừa nghe hát Then và tìm hiểu các phong tục tập quán lâu đời.

Để di sản thực sự trở thành một điểm nhấn hấp dẫn trong sản phẩm du lịch, các chương trình biểu diễn chú trọng phần giới thiệu sinh động, tự nhiên về bối cảnh văn hóa và ý nghĩa từng điệu đàn, lời ca.

Việc kiên trì duy trì các câu lạc bộ, tiếp tục sưu tầm Then cổ và truyền dạy cho thế hệ trẻ tạo nên nền tảng vững chắc để tiếng đàn Tính tiếp tục ngân vang giữa đại ngàn và lan tỏa trong lòng du khách.