Công nghệ số “mở lối” phát triển cho sinh kế vùng cao

VHO - Giữa những bản làng miền Tây Nghệ An, công nghệ số đang mở thêm cơ hội để người dân tiếp cận thông tin, quảng bá sản vật, tìm kiếm việc làm, phát triển du lịch cộng đồng và đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thị trường.

Đưa công nghệ về tận bản 

Ở độ cao hơn 1.500m so với mực nước biển, Mường Lống mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng cao xứ Nghệ với những thung lũng mây trắng, vườn mận Tam hoa, nhà gỗ giữa núi rừng và thác Rồng.

Tuy nhiên, sức hút của vùng đất được ví như “cổng trời” miền Tây Nghệ An không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở đời sống văn hóa của cộng đồng người Mông.

Hơn 99% dân số Mường Lống là người Mông. Trang phục thổ cẩm, tiếng khèn, lễ hội Gầu Tào, ẩm thực và phong tục truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ đang từng bước trở thành những sản phẩm phục vụ du lịch.

Ông Vừ Tồng Pó, Trưởng bản Mường Lống 1, người tiên phong làm du lịch cộng đồng, cho biết: Văn hóa Mông được hình thành và gìn giữ trong chính đời sống của người dân. Khi được giới thiệu với du khách, những giá trị ấy vừa tạo trải nghiệm, vừa mở thêm việc làm và thu nhập, tạo động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn bản sắc.

Năm 2021, những đoàn khách đầu tiên bắt đầu lưu trú tại homestay của người dân Mường Lống. Người dân được tập huấn kỹ năng đón khách, quảng bá trên môi trường số và quản lý thông tin du lịch. Từ mô hình của ông Pó, du lịch cộng đồng từng bước được nhân rộng.

Đến nay, Mường Lống có 6 homestay cùng khu dịch vụ Mường Lống Eco hoạt động ổn định, tạo việc làm cho hàng chục hộ dân. Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch cộng đồng Mường Lống được thành lập. Làng nghề thêu thổ cẩm Mông Pà Tâu tại bản Mường Lống 1 cũng ra đời, trở thành làng nghề đầu tiên của đồng bào Mông ở Nghệ An.

Với chị Lầu Y Dếnh, chủ homestay Y Dếnh, du lịch đem lại thay đổi rõ rệt cho gia đình. Trước đây, gia đình chị chủ yếu trồng ngô, lúa, thu nhập chỉ đủ trang trải cuộc sống. Sau khi được hướng dẫn quảng bá homestay trên mạng xã hội và các nền tảng du lịch, lượng khách tăng lên, tạo nguồn thu ổn định và giúp chị tự tin hơn trong việc giới thiệu văn hóa dân tộc mình.

Ông Vừ Bá Lỳ, Phó Bí thư Đảng ủy xã Mường Lống cho biết: Câu chuyện ở địa phương cho thấy phát triển kinh tế có thể bắt đầu từ những giá trị mà cộng đồng đang sở hữu.

Khi người dân được tạo điều kiện phát huy văn hóa của mình, bà con dân bản không chỉ cung cấp dịch vụ mà còn trực tiếp trở thành chủ thể xây dựng sản phẩm, giới thiệu văn hóa và hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Công nghệ đang góp phần rút ngắn khoảng cách giữa bản làng và du khách. Tại các điểm check-in ở Mường Lống đã có biển quảng bá, thông tin điểm đến và mã QR hướng dẫn đường đi. Với điện thoại thông minh, du khách có thể tra cứu thông tin và tìm đến các điểm tham quan thuận tiện hơn.

Ngày 24.4.2025, UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quyết định số 1152, cho phép Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch cộng đồng Mường Lống sử dụng địa danh Mường Lống để đăng ký nhãn hiệu tập thể “Du lịch cộng đồng Mường Lống”. Đến ngày 10.7.2025, UBND tỉnh ban hành quyết định công nhận “Điểm du lịch cộng đồng Mường Lống”.

Những dấu mốc này tạo thêm điều kiện để người dân đầu tư dịch vụ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch.

Để không ai bị bỏ lại phía sau

Nếu xã Mường Lống đang từng bước ứng dụng công nghệ để quảng bá văn hóa và phát triển du lịch, thì ở xã Huồi Tụ, chuyển đổi số được xác định là một hướng đi để đưa đặc sản vùng cao tiếp cận thị trường, mở rộng đầu ra cho sản phẩm và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Những ngày cuối tuần, cán bộ UBND và Công an xã Huồi Tụ mang máy tính, thiết bị thu phát Wi-Fi vượt đường rừng về các bản để hướng dẫn người dân. Với địa bàn rộng, giao thông khó khăn, nhiều hộ sống rải rác trên triền núi, đây là công việc không đơn giản.

Anh Vừ Bá Chi, cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Huồi Tụ, cho biết địa phương có 1.041 hộ với 5.186 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Mông, Thái, Khơ Mú. Tỉ lệ hộ nghèo và cận nghèo chiếm 79,3%.

Nhiều người dân ít có điều kiện sử dụng điện thoại thông minh; một bộ phận người cao tuổi không biết chữ, thậm chí không nói được tiếng Kinh. Đây là những trở ngại lớn khi triển khai chuyển đổi số.

Bởi vậy, cán bộ phải trực tiếp hỗ trợ từ việc tạo tài khoản, nhập dữ liệu, xác thực thông tin đến hướng dẫn sử dụng mạng xã hội. Cùng với đó là phổ biến chính sách, pháp luật và tạo các gian hàng số để quảng bá nông sản.

Chuyển đổi số tại Huồi Tụ cũng được gắn với những sản phẩm mà địa phương có thế mạnh như chè Shan tuyết, sa nhân tím, bo bo, chăn nuôi bò và gà đen. Chính quyền xây dựng các trang truyền thông, fanpage trên mạng xã hội để đưa sản vật địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng.

Các sản phẩm chè Shan tuyết gồm chè vàng, lục trà, hồng trà, hoàng trà và bạch trà từng bước được xây dựng thành đặc sản địa phương, đạt chuẩn OCOP và tiêu thụ trên các sàn thương mại điện tử, gian hàng, hội chợ. Năm 2025, sản lượng chè Shan tuyết đạt gần 80 tấn.

Những hoạt động này không chỉ giúp quảng bá sản phẩm mà còn mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, thị trường và các dịch vụ xã hội cho người dân vùng cao.

Tại xã Môn Sơn, phát triển sinh kế được đặt trong mối quan hệ giữa việc làm, bảo tồn văn hóa và khai thác du lịch. Xã Môn Sơn có diện tích tự nhiên hơn 529km², dân số 18.836 người, phân bố tại 13 bản. Địa phương sở hữu sông Giăng, đập Phà Lài, Vườn quốc gia Pù Mát cùng những giá trị văn hóa đặc sắc của người Thái và Đan Lai.

Đời sống người dân chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp, chăn nuôi và buôn bán nhỏ. Toàn xã còn 638 hộ nghèo, chiếm 15,35%; nhiều hộ thiếu lao động, thiếu đất sản xuất nên khó tạo nguồn thu nhập ổn định.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Môn Sơn giải quyết việc làm mới cho 860 lao động, trong đó 50 người đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài theo hợp đồng và 810 người làm việc tại các khu công nghiệp trong, ngoài tỉnh. Tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 47%; còn 138 người thất nghiệp có nhu cầu giải quyết việc làm.

Thông tin tuyển dụng và chính sách hỗ trợ được chuyển tải qua hệ thống truyền thanh, các nhóm Zalo, Facebook, Fanpage và các cuộc họp bản, sinh hoạt đoàn thể. Nhờ đó, 100% bản được tiếp cận thông tin về việc làm và tuyển dụng.

Cùng với kết nối người lao động với thị trường bên ngoài, địa phương tìm cách tạo thêm việc làm ngay tại quê hương. Ở bản Xiềng, nghề dệt thổ cẩm của người Thái được duy trì qua nhiều thế hệ. Những sản phẩm như khăn, túi, trang phục và đồ lưu niệm vừa giữ lại hoa văn truyền thống, vừa tạo thêm thu nhập, nhất là cho phụ nữ.

Nghề dệt đang được tổ chức theo hướng tổ hợp tác, hợp tác xã; sản phẩm được đa dạng hóa để phục vụ du khách. Bản Xiềng cũng được kết nối với Vườn quốc gia Pù Mát, sông Giăng, Phà Lài để phát triển các hoạt động trải nghiệm. Người dân có thể làm homestay, phục vụ ẩm thực, giới thiệu văn hóa, hướng dẫn tham quan và bán sản phẩm địa phương.

Theo ông Phạm Mạnh Hùng, Chủ tịch UBND xã Môn Sơn, giải quyết việc làm không chỉ là kết nối người lao động với doanh nghiệp mà còn phải tạo những sinh kế phù hợp ngay tại địa phương.

Xã Môn Sơn sẽ tiếp tục gắn bảo tồn văn hóa với du lịch cộng đồng, duy trì nghề truyền thống, nâng cao kỹ năng cho người dân và tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong quảng bá.

Tại Vĩnh Tường, khoảng 95% người dân được tiếp cận công nghệ và cập nhật thông tin qua Zalo, Facebook và hệ thống truyền thanh.

Địa phương số hóa sản vật bằng mã định danh truy xuất nguồn gốc, tạo điều kiện để KOL, KOC thực hiện video, livestream giới thiệu quy trình sản xuất, chế biến và đóng gói. Nem chua Vĩnh Tường, cam Kim Nhan, cam Bù Sen nhờ đó có thêm kênh quảng bá đến người tiêu dùng.

Tại các xã Mường Lống, Huồi Tụ, Môn Sơn, Vĩnh Tường, mỗi địa phương có một cách tiếp cận khác nhau nhưng đều hướng tới việc mở rộng cơ hội cho người dân. Từ những bản làng miền Tây Nghệ An, công nghệ đang trở thành một phương thức kết nối người dân với thông tin, thị trường và các cơ hội phát triển.

Khi sản phẩm có thêm thị trường, văn hóa có thêm không gian giới thiệu và người dân có thêm khả năng tham gia vào hoạt động kinh tế - xã hội, chuyển đổi số không còn là câu chuyện riêng của công nghệ mà trở thành một phần của quá trình phát triển vùng cao.