Chiêng Tha - báu vật của người Brâu

VHO - Giữa nhịp sống đang đổi thay, người Brâu ở làng Đăk Mế, xã Pờ Y (Quảng Ngãi) vẫn nỗ lực gìn giữ tiếng chiêng Tha - loại nhạc cụ độc đáo gắn với tín ngưỡng, đời sống tinh thần và bản sắc văn hóa của cộng đồng. Từ những nghệ nhân tâm huyết đến lớp trẻ đang được truyền dạy, hành trình gìn giữ tiếng chiêng cổ cũng là cách người Brâu nối dài mạch nguồn văn hóa của dân tộc mình.

 

 Tiếng chiêng gắn với đời sống tâm linh

Người Brâu ở làng Đăk Mế xem chiêng Tha là báu vật thiêng liêng, biểu tượng kết nối giữa con người với thế giới thần linh. Bởi vậy, trong những dịp lễ trọng, cộng đồng tổ chức nghi thức “mời Tha nói” (Tha pơi), gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm, hạnh phúc và cầu mong thần linh che chở cho buôn làng.

Với cộng đồng nơi đây, chiêng Tha không đơn thuần là nhạc cụ phục vụ sinh hoạt văn nghệ mà còn được coi như một thành viên trong gia đình, được trân trọng, gìn giữ qua nhiều thế hệ. Một bộ chiêng Tha gồm hai chiếc có kích thước khác nhau, đường kính khoảng 45 - 50cm. Chiếc nhỏ gọi là chiêng Vợ (Chuar), chiếc lớn hơn là chiêng Chồng (Jơ Liêng). Mỗi chiếc có hai lỗ để luồn dây treo khi diễn tấu.

Điều làm nên nét riêng của chiêng Tha còn nằm ở cách trình diễn. Người Brâu không gọi là đánh chiêng mà dùng cách nói “Tha pơi”, nghĩa là “mời Tha nói”. Trước khi diễn tấu, người thực hành phải làm lễ “mời Tha ăn”, “mời Tha uống”. Người chủ lễ thường là già làng hoặc người được cộng đồng tín nhiệm, tôn vinh.

Khi trình diễn, hai người ngồi đối diện nhau, phối hợp sử dụng hai loại dùi để tạo âm thanh. Dùi đực (Tơ Lông Tha) thẳng, dài khoảng 50cm, có nhiệm vụ thúc vào lòng chiêng; dùi cái (Giơ Ra) ngắn hơn, tạo hình cong như cổ ngỗng, dùng để thúc vào mặt chiêng. Chiêng được treo trên xà nhà hoặc giá đỡ, mép dưới cách mặt đất khoảng 10cm. Người đánh chiêng ngồi bệt, duỗi chân, dùng bàn chân áp sát thành chiêng để ngắt tiếng, tạo nên âm sắc riêng biệt.

Trong mỗi cuộc diễn tấu, chiêng Vợ luôn cất tiếng trước, sau khi nhịp điệu ổn định, chiêng Chồng mới hòa vào. Chỉ khi chiêng Tha đã ngân lên một, hai bài, những chiêng khác mới được tham gia. Trình tự ấy thể hiện vị trí đặc biệt của chiêng Tha trong không gian văn hóa truyền thống của người Brâu.

Chiêng Tha thường vang lên trong những dịp vui như đón khách quý, lễ phát rẫy, lễ tỉa lúa, mừng lúa mới hay mừng nhà rông mới; không được sử dụng trong tang ma. Những bài chiêng quen thuộc như giữ rẫy, đuổi chim, khách đến làng, khúc hát ru, mừng lúa mới… phản ánh sinh động đời sống lao động, sinh hoạt và tâm tư của cộng đồng. Chiêng Tha có thể trình diễn độc lập hoặc hòa cùng những nhạc cụ khác và giọng hát, tạo nên âm hưởng đặc trưng của núi rừng.

Già làng A Dua cho biết, hiện làng Đăk Mế có 10 bộ chiêng Tha, gồm 2 bộ thuộc sở hữu tập thể và 8 bộ của các cá nhân; ngoài ra còn có 2 bộ chiêng Gong, mỗi bộ gồm 12 chiếc. Với người Brâu, mỗi khi tiếng chiêng Tha cất lên cũng là lúc những lời cầu chúc tốt đẹp được gửi gắm, mang theo niềm tin về sự bình an, hạnh phúc của gia đình và buôn làng.

Truyền lửa cho thế hệ tiếp nối

Được cha truyền dạy cách đánh chiêng Tha từ năm 15 tuổi, già làng A Dua hiểu rõ giá trị của loại nhạc cụ gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở là ngày càng ít người trẻ quan tâm, học hỏi và thực hành loại chiêng này.

Theo già làng A Dua, trước đây, hầu như thế hệ nào trong làng cũng có người biết đánh chiêng Tha. Nhưng hiện nay, số nghệ nhân sử dụng thành thạo không còn nhiều, chỉ còn một số người như A Miu, A Gu, A Lay, A Đang, A Thương, A An, A Thanh, A Tô, A Áp và ông. Nếu không có lực lượng kế cận, nguy cơ thu hẹp không gian diễn xướng và mai một những giá trị văn hóa đặc sắc của người Brâu là điều đáng lo ngại.

Bà Trần Thị Huyện, Phó Chủ tịch UBND xã Pờ Y cho biết, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó chú trọng người Brâu. Các hoạt động tập luyện cồng chiêng, múa xoang được duy trì, đồng thời phục vụ giới thiệu văn hóa truyền thống đến các đoàn khách tham quan.

Địa phương cũng phối hợp với Trung tâm học tập cộng đồng và Đoàn xã vận động 35 thanh, thiếu niên người Brâu trong độ tuổi từ 12 - 20 tham gia lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang. Lớp học được tổ chức định kỳ mỗi tháng hai lần, hướng đến mục tiêu tạo nguồn nhân lực kế thừa, từng bước đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Tại nhà rông thôn Đăk Mế, nghệ nhân A Miu vẫn miệt mài hướng dẫn những người trẻ cách thực hành cồng chiêng. Với ông, truyền dạy không chỉ là hướng dẫn kỹ thuật diễn tấu mà còn là trao lại những hiểu biết, niềm tự hào về văn hóa của dân tộc mình.

Nghệ nhân A Miu chia sẻ, những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của các cấp chính quyền đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, ý thức gìn giữ và truyền dạy cồng chiêng của người Brâu ngày càng được nâng cao. Bản thân ông luôn cố gắng hướng dẫn lớp trẻ biết đánh chiêng thành thạo, tiếp nối truyền thống cha ông; đồng thời mong muốn các em có thể giới thiệu nét độc đáo của dân tộc mình thông qua hoạt động du lịch cộng đồng trong tương lai. “Nhìn lũ trẻ diễn tấu thành thạo những bài chiêng quý, tôi tin tưởng tiếng chiêng Tha sẽ còn tiếp tục ngân vang trong tương lai”, nghệ nhân A Miu bày tỏ.

Theo ông Tống Văn Đồng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Bờ Y, chiêng Tha giữ vị trí quan trọng, không thể tách rời đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Brâu ở Đăk Mế. Vì vậy, công tác bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, từ tuyên truyền để các gia đình nhận thức rõ giá trị của chiêng Tha, hạn chế tình trạng mua bán, thất truyền, đến hỗ trợ kinh phí tổ chức hoạt động văn hóa, phục dựng lễ hội và mở các lớp truyền dạy cồng chiêng.

Cùng với đó, việc quan tâm, động viên nghệ nhân và bồi dưỡng đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở cũng là những giải pháp cần thiết để duy trì thực hành di sản trong cộng đồng. Bởi bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những bộ chiêng mà quan trọng hơn là duy trì được người biết đánh, người hiểu giá trị và những không gian văn hóa để tiếng chiêng tiếp tục hiện diện trong đời sống.