Phòng ngừa và xử lý các hành vi lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi để hưởng chính sách ưu đãi

VHO - Chiều 27.8, tiếp tục Phiên họp thứ 5, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi).

Khắc phục những tồn tại, hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật 

Trình bày tóm tắt Tờ trình nội dung cơ bản của dự thảo Luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) nhằm thể chế hoá quan điểm chỉ đạo của Đảng về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính gắn với chuyển đổi số, tạo thuận lợi tối đa cho người dân; phù hợp với tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Đồng thời, tiếp tục nội luật hóa quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khắc phục những tồn tại, hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Nuôi con nuôi năm 2010.

Dự thảo Luật gồm 4 chương, 30 điều, sửa đổi 23 điều, bổ sung 7 điều, lược bỏ 29 điều, giảm 22 điều so với Luật hiện hành, trong đó tập trung sửa đổi, bổ sung một số nội dung cơ bản: điều kiện của người được nhận làm con nuôi; điều kiện của người nhận làm con nuôi; yêu cầu đối với việc giải quyết nuôi con nuôi; sự tham gia của người làm công tác xã hội trong giải quyết nuôi con nuôi và sau khi giải quyết nuôi con nuôi; căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi; trách nhiệm của các cơ quan nhà nước về nuôi con nuôi; trách nhiệm của cơ sở trợ giúp xã hội.

Thẩm tra sơ bộ nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi, nhất trí phạm vi sửa đổi, bổ sung và thấy rằng nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, cơ bản bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, bổ sung vào dự thảo Luật các nội dung nhằm thể chế hóa yêu cầu về nâng cao năng lực, đạo đức, trách nhiệm của những chủ thể làm công tác trẻ em; bổ sung quy định về công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc giải quyết nuôi con nuôi theo đúng yêu cầu của Chỉ thị số 28 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; nghiên cứu thể chế hóa các yêu cầu, mục tiêu về đổi mới chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt nêu tại Thông báo số 432 TB/VPTW của Văn phòng Trung ương Đảng.

Hồ sơ dự án Luật đã được Chính phủ chuẩn bị bảo đảm đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đủ điều kiện trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến. 

Đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm

Thảo luận tại Phiên họp, đa số ý kiến thống nhất sự cần thiết sửa đổi Luật Nuôi con nuôi; đồng thời đề nghị rà soát dự thảo luật với các luật liên quan để bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật.

Cho ý kiến thảo luận, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, mục tiêu xuyên suốt của Luật là phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm; thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em; ưu tiên giữ trẻ trong gia đình gốc; dự thảo đã nội luật hóa Công ước quốc tế về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế; đẩy mạnh phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý Cơ quan chủ trì soạn thảo cần quan tâm đến 3 nhóm chính sách lớn khi sửa đổi luật:

Thứ nhất, siết chặt điều kiện giải quyết việc nuôi con nuôi. Theo đó, người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo quy định của Luật Trẻ em (trừ trường hợp nhận nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình); chỉ xem xét cho nhận làm con nuôi khi trẻ không còn cơ hội sống bền vững trong gia đình gốc.

Người nhận con nuôi phải từ đủ 20 tuổi đến tối đa 50 tuổi (có thể linh hoạt trên 50 tuổi nếu điều đó vì lợi ích tốt nhất của trẻ); người nhận nuôi phải độc thân hoặc cặp vợ chồng được pháp luật Việt Nam công nhận (trừ trường hợp nhận con riêng).

Về cơ chế ghép trẻ, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần thực hiện qua cơ quan có thẩm quyền là Ủy ban nhân dân cấp xã đối với cả trường hợp nuôi con nuôi trong nước và có yếu tố nước ngoài.

Cơ quan nhà nước sẽ chủ động lựa chọn gia đình phù hợp thay vì để người nhận nuôi tự đi tìm trẻ. Dự thảo cũng cần bổ sung việc xác nhận điều kiện của cả hai bên; quy định rõ về giới thiệu trẻ, hệ quả pháp lý, căn cứ chấm dứt và thu hồi, hủy bỏ quyết định nuôi con nuôi.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá, dự thảo có bước tiến so với Luật năm 2010 đó là quy định nguyên tắc ưu tiên gia đình gốc, chỉ cho nhận con nuôi khi thực sự cần thiết, phù hợp với luật pháp quốc tế. Việc ghép trẻ quy định trong luật sẽ giảm mạnh nguy cơ thỏa thuận ngầm, môi giới, mua bán trẻ em dưới hình thức nuôi con nuôi - đây là vấn đề từng phát sinh trong thực tiễn.

Thứ hai, phát triển công tác xã hội và nâng cao chất lượng giám sát sau khi nhận con nuôi. Chủ tịch Quốc hội đánh giá cao dự thảo luật đã quy định huy động đội ngũ công chức, viên chức, người làm công tác xã hội tham gia hỗ trợ, theo dõi tình hình phát triển của trẻ em sau khi được nhận làm con nuôi.

Việc đưa người làm công tác xã hội vào theo dõi, giám sát là rất cần thiết nhằm sớm phát hiện các hành vi bạo lực, bỏ rơi, suy dinh dưỡng hoặc xung đột phát sinh sau nhận con nuôi.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần quy định bắt buộc đánh giá định kỳ (6 tháng hoặc 1 năm) và gửi báo cáo về cơ quan quản lý nhà nước; xây dựng mạng lưới cộng tác viên xã hội chuyên trách về nuôi con nuôi, kết nối với hệ thống trợ giúp xã hội hiện hành.

Thứ ba, cải cách thủ tục hành chính, phân cấp và chuyển đổi số. Trong đó, phân cấp thẩm quyền xác nhận công dân Việt Nam đủ điều kiện nhận trẻ em nước ngoài làm con nuôi từ Bộ Tư pháp xuống UBND cấp tỉnh; cho phép nộp hồ sơ nhận nuôi con nuôi trong nước không phụ thuộc vào địa giới hành chính; ứng dụng khai thác dữ liệu sẵn có để xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về nuôi con nuôi...

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung quy định về quyền được biết nguồn gốc của con nuôi; nghiêm cấm việc sử dụng mạng xã hội và các nền tảng điện tử để môi giới, quảng cáo, kết nối nhận con nuôi trái pháp luật; cho phép yêu cầu giám định ADN khi có nghi ngờ về nguồn gốc hoặc quan hệ thân thích; làm rõ hệ quả pháp lý trong mối quan hệ giữa con nuôi với cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và quyền thừa kế theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự...

"Tư duy đạo luật này phải lấy trẻ em làm trung tâm. Chúng ta cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "tạo điều kiện để nhận con nuôi" sang chỉ cho nhận con nuôi khi thật sự vì lợi ích tốt nhất của trẻ em và không còn giải pháp nào khác trong gia đình gốc", Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh.

Để hoàn thiện dự thảo luật, Chủ tịch Quốc hội đề nghị các cơ quan cần quy định rõ và lượng hóa các tiêu chí "vì lợi ích tốt nhất của trẻ em" và "hoàn cảnh đặc biệt".

Đồng thời, đầu tư nguồn lực đào tạo, bồi dưỡng cho mạng lưới làm công tác xã hội và cán bộ thực hiện nhiệm vụ ghép trẻ ở cơ sở; xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông để bảo đảm quyền tiếp cận thông tin về nguồn gốc của con nuôi khi đủ tuổi; bổ sung các chế tài đủ sức răn đe đối với hành vi môi giới nuôi con nuôi trái phép trên không gian mạng; quy định rõ các điều khoản chuyển tiếp và xây dựng lộ trình triển khai phân cấp cụ thể.

Phát biểu kết luận Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi năm 2010 với mục đích, nguyên tắc chung là nhằm chăm sóc và bảo vệ tốt nhất cho trẻ em, lấy trẻ em làm trung tâm và chỉ nhận nuôi vì lợi ích tốt nhất của trẻ em, gắn với phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính và chuyển đổi số; đồng thời có giải pháp khắc phục những khó khăn, thách thức trong công tác nhận nuôi con nuôi.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật, tiếp thu tối đa ý kiến của Chủ tịch Quốc hội, ý kiến của Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp để hoàn chỉnh các nội dung cụ thể của dự thảo Luật về điều kiện nhận nuôi con nuôi, về đăng ký lại việc nuôi con nuôi, về hủy bỏ, thu hồi quyết định nuôi con nuôi, về người làm công tác xã hội đối với việc nuôi con nuôi và các nội dung cụ thể khác.