Khung chuẩn mực trên không gian mạng

VHO - Nhằm góp phần xây dựng môi trường số lành mạnh, văn minh và tôn trọng các giá trị văn hóa, Bộ VHTTDL vừa ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số.

Bộ Quy tắc được kỳ vọng trở thành khung định hướng cho hành vi của tổ chức, cá nhân khi tham gia các nền tảng trực tuyến, qua đó nâng cao ý thức trách nhiệm, lan tỏa những giá trị ứng xử tích cực trong không gian số.

Thúc đẩy giá trị văn hóa trên môi trường số

Mục đích của Bộ Quy tắc ứng xử nhằm định hướng hành vi của tổ chức, cá nhân khi tham gia hoạt động trên môi trường số theo chuẩn mực văn hóa, đạo đức và pháp luật Việt Nam. Thúc đẩy xây dựng môi trường số lành mạnh, an toàn và tôn trọng văn hóa Việt Nam; khuyến khích lan tỏa các giá trị tích cực, sáng tạo, mang bản sắc văn hóa dân tộc.

Cùng với đó, Bộ Quy tắc ứng xử được ban hành với mong muốn nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân; thúc đẩy sự minh bạch trong hoạt động của tổ chức, doanh nghiệp; phối hợp với cơ quan quản lý trong công tác định hướng, giám sát và xử lý vi phạm trên môi trường số. Khuyến khích phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc các giá trị văn hóa tiến bộ của nhân loại trên môi trường số.

Về quy tắc ứng xử chung, Bộ Quy tắc nhấn mạnh tất cả các nhóm đối tượng cần tuân thủ các quy định của pháp luật Việt Nam, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức, cá nhân. Ứng xử văn minh, lịch sự, giữ gìn bản sắc văn hóa, giá trị đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.

Hơn nữa, tôn trọng và thúc đẩy các giá trị văn hóa trên môi trường số, phù hợp với chuẩn mực văn hóa, đạo đức, xã hội, truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam; tôn trọng sự đa dạng văn hóa, khác biệt vùng miền, dân tộc, tôn giáo. Ngoài ra, các nhóm đối tượng phải chịu trách nhiệm về hành vi ứng xử trên mạng; phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý hành vi, nội dung thông tin vi phạm pháp luật, ứng xử thiếu văn hóa, phản cảm.

Theo Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử (Bộ VHTTDL), sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng, ứng dụng số đã tạo ra môi trường cạnh tranh đa dạng, vừa mang lại cơ hội tiếp cận công nghệ tiên tiến, nhưng cũng có nhiều vấn đề bất cập đã và đang nảy sinh.

Trước hết, mức độ nhận thức về văn hóa ứng xử số của người dân chưa cao. Nhiều người dùng internet chưa ý thức đầy đủ trách nhiệm pháp lý và ứng xử văn hóa khi tham gia không gian mạng, dẫn đến hành vi thiếu chuẩn mực, thậm chí vi phạm pháp luật.

Một vấn đề nổi cộm khác là ngôn ngữ thiếu chuẩn mực trên không gian mạng ngày càng phổ biến. Tình trạng xúc phạm danh dự, kích động hận thù, bắt nạt trực tuyến không chỉ làm xấu đi hình ảnh văn hóa ứng xử mà còn gây tổn thương nghiêm trọng đến cá nhân và cộng đồng. Việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung độc hại, lệch chuẩn giá trị, các trào lưu phản văn hóa trên mạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, hành vi và nhân cách của thanh thiếu niên.

“Dọn rác, gieo hoa” trên môi trường số

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là rất cần thiết, thậm chí là một yêu cầu cấp bách trong bối cảnh hiện nay. Bộ Quy tắc góp phần xây dựng “trật tự văn hóa” trên không gian số. Nếu pháp luật là ranh giới để ngăn cái sai, thì quy tắc ứng xử văn hóa chính là chuẩn mực để nuôi dưỡng cái đúng, cái đẹp, cái tử tế.

Điểm đáng chú ý là Bộ Quy tắc không chỉ nhắm tới cá nhân sử dụng mạng xã hội, mà áp dụng cho năm nhóm chủ thể gồm cá nhân; tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội, nền tảng số trong và ngoài nước; nhà cung cấp dịch vụ internet; cơ quan báo chí, cơ quan báo chí hoạt động phát thanh, truyền hình, công ty truyền thông, người kinh doanh dịch vụ quảng cáo, công ty tổ chức nghệ thuật biểu diễn; cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp khác. Điều này cho thấy tư duy quản lý đã toàn diện hơn, nhìn nhận văn hóa số không chỉ là chuyện của người dùng, mà là trách nhiệm chung của cả hệ sinh thái số.

“Tác động lớn nhất của Bộ Quy tắc này là tạo ra một khung chuẩn mực chung để định hình lại hành vi trên môi trường số theo hướng có trách nhiệm, văn minh và nhân văn hơn. Một trong những vấn đề của không gian mạng hiện nay là nhiều người đang coi đó là nơi có thể phát ngôn tùy tiện, chia sẻ vô trách nhiệm, thậm chí xúc phạm người khác mà không ý thức đầy đủ về hậu quả xã hội. Khi Bộ Quy tắc được ban hành, một thông điệp rất rõ được gửi đi là môi trường số cũng là một không gian văn hóa. Ở đó, mỗi lời nói, hình ảnh, hành vi tương tác đều phải gắn với trách nhiệm xã hội và chuẩn mực cộng đồng. Có thể nói, Bộ Quy tắc sẽ góp phần dịch chuyển từ tư duy “xử lý vi phạm” sang tư duy “phòng ngừa và kiến tạo”. Bộ Quy tắc không chỉ để ngăn cái tiêu cực, mà còn để nuôi dưỡng cái tích cực”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết.

Để Bộ Quy tắc ứng xử đi vào đời sống, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng trước hết, phải coi đây không chỉ là một văn bản quản lý, mà là một quá trình xây dựng văn hóa số cho toàn xã hội. Vì thế, giải pháp đầu tiên là phải truyền thông thật sâu, thật dễ hiểu và thật gần gũi. Quy tắc dù hay đến đâu mà chỉ nằm trong văn bản sẽ khó tạo chuyển biến. Do đó, cần chuyển hóa các nội dung của Bộ Quy tắc thành những thông điệp ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thực hành; thành các clip, infographic, chương trình truyền thông, chiến dịch cộng đồng để người dân, nhất là giới trẻ, thấy đây là câu chuyện của chính mình. Bên cạnh đó, phải đưa giáo dục văn hóa số thành một nội dung thường xuyên trong nhà trường, gia đình, cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp. Kỹ năng số mà thiếu đạo đức số thì vẫn có thể tạo ra nhiều hệ lụy. Giới trẻ cần được dạy không chỉ cách dùng công nghệ, mà cả cách cư xử có trách nhiệm trên công nghệ. Bộ Quy tắc cũng yêu cầu các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục phổ biến nội dung Bộ Quy tắc cho cán bộ, nhân viên, học sinh, sinh viên.

“Cuối cùng, chúng ta cần cơ chế tôn vinh cái đúng, cái đẹp, bên cạnh xử lý cái sai. Bộ Quy tắc đã nói tới việc khen thưởng các tổ chức, cá nhân có sản phẩm nội dung số tích cực, có ích cho cộng đồng. Đây là hướng đi rất đúng. Muốn môi trường số tốt lên, chúng ta không chỉ phải “dọn rác”, mà còn phải “gieo hoa”. Chính việc bồi đắp những hạt giống văn hóa tích cực ấy mới là nền tảng bền vững nhất cho một không gian số văn minh, an toàn và đậm đà bản sắc Việt Nam”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Bày tỏ sự ủng hộ với việc khuyến khích người dùng sử dụng họ tên thật của cá nhân hoặc tên, thương hiệu thuộc sở hữu hợp pháp khi tham gia các hoạt động trên môi trường số, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL), NSND Nguyễn Xuân Bắc cho rằng, đây là giải pháp quan trọng nhằm hạn chế tình trạng tài khoản ẩn danh lợi dụng không gian mạng để lan truyền thông tin sai lệch, xúc phạm danh dự hoặc công kích người khác. Theo ông, môi trường mạng chỉ có thể trở nên văn minh, lành mạnh khi mỗi cá nhân ý thức rõ trách nhiệm trong từng phát ngôn và hành vi của mình, qua đó góp phần ngăn chặn những tổn thương mà các “cuộc tấn công” trên mạng có thể gây ra cho người khác.