Tăng cường phòng, chống vi phạm bản quyền xuất bản phẩm điện tử

VHO - Vi phạm bản quyền sách trên môi trường số ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn cho ngành xuất bản. Trước thực trạng này, Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VHTTDL) triển khai nhiều giải pháp thực hiện Công điện 38 của Thủ tướng về tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Ngày 5.5.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg về việc tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lí hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Mục tiêu của Công điện là tạo chuyển biến mạnh mẽ trong công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, góp phần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh và nâng cao uy tín quốc gia.

Triển khai tinh thần chỉ đạo này, chiều 20.5, Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VHTTDL) đã tổ chức Hội nghị quán triệt và triển khai các giải pháp thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg. Tham dự Hội nghị có lãnh đạo các nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành xuất bản phẩm điện tử trên toàn quốc.

Vi phạm bản quyền sách trên môi trường mạng ngày càng tinh vi và phức tạp hơn

Trong những năm gần đây, hoạt động xuất bản điện tử tại Việt Nam phát triển nhanh cả về quy mô, số lượng xuất bản phẩm và số lượng đơn vị tham gia thị trường.

Năm 2019, cả nước mới chỉ có 6 nhà xuất bản tham gia hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử, chiếm khoảng 10,2% tổng số nhà xuất bản. Đến hết năm 2025, con số này đã tăng lên 35/52 nhà xuất bản, tương đương khoảng 67,3%; trong đó có 40 nhà xuất bản được cấp xác nhận hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử, đạt khoảng 76,9%.

Số lượng xuất bản phẩm điện tử cũng tăng mạnh, từ khoảng 2.400 xuất bản phẩm năm 2019 lên 5.704 xuất bản phẩm năm 2025, chiếm khoảng 10,9% tổng số xuất bản phẩm toàn ngành. Trong lĩnh vực phát hành, hiện có 45 đơn vị được cấp xác nhận hoạt động phát hành xuất bản phẩm điện tử.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của môi trường số, tình trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản cũng chuyển dịch mạnh từ sách in truyền thống sang không gian mạng với mức độ ngày càng tinh vi và phức tạp.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, trước đây các hành vi vi phạm chủ yếu là in lậu, photocopy trái phép hoặc scan sách giấy để chia sẻ file PDF trên website, diễn đàn trực tuyến. Hiện nay, các đối tượng vi phạm đã tận dụng mạng xã hội, ứng dụng di động, nền tảng xuyên biên giới và sàn thương mại điện tử để phát tán, khai thác hoặc kinh doanh xuất bản phẩm trái phép dưới nhiều hình thức.

Các hành vi vi phạm phổ biến hiện nay gồm: Chia sẻ trái phép file PDF, EPUB, audiobook; Đăng tải toàn bộ nội dung sách dưới hình thức “review”, “chia sẻ kiến thức”; Phát sóng trực tiếp việc đọc toàn bộ nội dung xuất bản phẩm trên mạng xã hội; Giả mạo nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành để kinh doanh sách giả, sách lậu với giá thấp nhằm thu hút người tiêu dùng.

Đáng chú ý, nhiều hành vi vi phạm đã chuyển từ sao chép đơn lẻ sang khai thác nội dung có tổ chức, gắn với cơ chế tạo lượt xem, tương tác và doanh thu trên nền tảng số. Một số website và tài khoản mạng xã hội thường xuyên thay đổi tên miền, sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc che giấu thông tin định danh nhằm gây khó khăn cho công tác phát hiện và xử lý vi phạm.

Các nhóm xuất bản phẩm bị xâm phạm nhiều hiện nay chủ yếu gồm sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh, sách văn học, sách thiếu nhi và sách kỹ năng - những nhóm có nhu cầu sử dụng lớn và dễ bị sao chép, phát tán trái phép trên môi trường số.

Qua khảo sát năm 2023 của Cục Xuất bản, In và Phát hành, nhiều doanh nghiệp đã phản ánh số lượng lớn đường link nghi vấn vi phạm bản quyền trên không gian mạng.

Trong đó: Fonos cung cấp 190 đường link nghi vấn; Waka cung cấp 184 đường link; Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội cung cấp 14 đường link nghi vấn vi  phạm...

Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp mới dừng ở mức phản ánh dấu hiệu vi phạm, chưa hoàn thiện được hồ sơ và chứng cứ pháp lý để xử lí theo quy định. Điều này cho thấy việc thu thập, lưu trữ và chuẩn hóa chứng cứ số vẫn là khó khăn lớn trong công tác xử lí vi phạm bản quyền trên môi trường mạng.

Theo ước tính, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số hiện gây thiệt hại khoảng 7.000 tỉ đồng mỗi năm đối với ngành nội dung số Việt Nam, trong đó có lĩnh vực xuất bản số. Nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành cho biết doanh thu có thể giảm từ 20–30% do tình trạng phát tán trái phép xuất bản phẩm điện tử.

Không chỉ gây thiệt hại kinh tế trực tiếp cho các chủ thể quyền, vi phạm bản quyền còn làm suy giảm động lực đầu tư phát triển nội dung số, hạn chế khả năng tái đầu tư công nghệ và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư, kinh doanh lành mạnh trong lĩnh vực xuất bản.

Cần tăng cường thanh tra, xử lí vi phạm và ứng dụng công nghệ

Trong thời gian qua, công tác thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm trong lĩnh vực xuất bản, in và phát hành đã được tăng cường triển khai đồng bộ.

Giai đoạn 2015-2022, các cơ quan chức năng đã ban hành 656 quyết định xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền xử phạt hơn 6,27 tỉ đồng; đồng thời thu hồi, tịch thu và tiêu hủy hàng trăm nghìn xuất bản phẩm vi phạm cùng nhiều tài liệu in và tang vật liên quan.

Bên cạnh xử lí vi phạm hành chính, nhiều vụ án lớn về sản xuất, tiêu thụ sách giả cũng được phát hiện và xử lí nghiêm minh. Điển hình là vụ sản xuất, buôn bán hơn 9,4 triệu quyển sách giáo dục giả năm 2021 và vụ tổ chức in ấn, tiêu thụ hơn 100 tấn sách giả tại Hà Nội năm 2023.

Việc xử lí nghiêm các vụ việc quy mô lớn đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống in lậu và xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản.

Song song với đó, nhiều nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành xuất bản phẩm điện tử đã từng bước triển khai các giải pháp công nghệ nhằm bảo vệ bản quyền số như: Mã hóa dữ liệu; Watermark số; Quản lí truy cập và xác thực người dùng; Giám sát phát tán nội dung bằng trí tuệ nhân tạo (AI); Kiểm soát thiết bị và truy vết dữ liệu.

Các giải pháp này bước đầu giúp nâng cao khả năng bảo vệ dữ liệu số, hạn chế việc sử dụng trái phép tài khoản truy cập và hỗ trợ phát hiện nguồn phát tán nội dung vi phạm trên môi trường mạng.

Dù đã có nhiều nỗ lực, công tác bảo vệ bản quyền số hiện vẫn đối mặt với không ít khó khăn.

Các giải pháp công nghệ đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và yêu cầu năng lực kỹ thuật cao, trong khi phần lớn các nhà xuất bản và doanh nghiệp phát hành có quy mô vừa và nhỏ, nguồn lực còn hạn chế.

Bên cạnh đó, khả năng chống sao chép tuyệt đối trên môi trường số vẫn gặp nhiều thách thức do các đối tượng vi phạm liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn và tận dụng công nghệ để vượt qua các lớp bảo vệ kĩ thuật.

Đặc biệt, việc xử lí vi phạm trên các nền tảng xuyên biên giới hoặc nền tảng đặt máy chủ ngoài lãnh thổ Việt Nam vẫn còn nhiều vướng mắc về kĩ thuật, thẩm quyền và cơ chế phối hợp thực thi pháp luật.

Thực tế này cho thấy công tác phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực xuất bản trên không gian mạng cần được triển khai đồng bộ hơn giữa giải pháp pháp lí, giải pháp công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngành.

Tại Hội nghị, đại diện các nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành xuất bản phẩm điện tử đã tập trung trao đổi về tình trạng sao chép, phát tán trái phép xuất bản phẩm điện tử cũng như những khó khăn trong kiểm soát vi phạm trên môi trường số.

Nhiều chuyên gia cũng đề xuất các giải pháp kĩ thuật và pháp lí nhằm tăng cường bảo vệ bản quyền xuất bản phẩm trong bối cảnh hiện nay.

Theo ông Nguyễn Ngọc Bảo, để triển khai hiệu quả Công điện số 38/CĐ-TTg, ngành xuất bản cần: Tiếp tục đầu tư, phát triển nền tảng công nghệ bảo vệ bản quyền số; Thúc đẩy các giải pháp “Make in Vietnam” phục vụ quản trị dữ liệu và truy vết vi phạm.

Đồng thời, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan quản lí nhà nước, cơ quan an ninh mạng, doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng trung gian nhằm phát hiện nhanh, xử lí nhanh vi phạm trên môi trường số; Hoàn thiện cơ sở pháp lí và chế tài xử lí vi phạm; Nâng cao trách nhiệm của nền tảng trung gian và nhà cung cấp dịch vụ internet trong việc phối hợp xử lý nội dung vi phạm; Hướng dẫn các nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành chủ động thu thập và lưu trữ chứng cứ số phục vụ xử lí vi phạm.

Bên cạnh đó, ngành xuất bản cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội về quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thói quen sử dụng xuất bản phẩm có bản quyền, góp phần hình thành môi trường xuất bản số lành mạnh, an toàn và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, bảo vệ bản quyền xuất bản phẩm điện tử không chỉ là yêu cầu pháp lí mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ môi trường sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp nội dung số và xây dựng ngành xuất bản phát triển bền vững trong giai đoạn mới.