Sửa Luật Xuất bản: Đề nghị luật hóa nguyên tắc quản trị AI trong xuất bản

VHO - Đại biểu Quốc hội Nguyễn Phạm Duy Trang đề nghị luật hóa nguyên tắc quản trị AI với ba yêu cầu: minh bạch, truy xuất và trách nhiệm.

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, ngày 9.8, Quốc hội họp phiên toàn thể, thảo luận tại hội trường về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Chuyển từ quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản số

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đồng thời đánh giá cao việc dự thảo luật cắt giảm thủ tục hành chính, tăng phân cấp, đẩy mạnh chuyển đổi số và xác định xuất bản là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.

Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật, đại biểu cho rằng lần sửa đổi này cần đổi mới cả phương thức quản lý, chuyển từ quản lý xuất bản phẩm sang quản trị hệ sinh thái xuất bản số.

Về nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng tại khoản 18 Điều 4, đại biểu đề nghị làm rõ nguyên tắc để tránh chồng lấn với pháp luật về báo chí, thông tin điện tử, mạng xã hội.

Theo đó, việc xác định nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng cần căn cứ vào bản chất, mục đích, cấu trúc và phương thức phổ biến nội dung, không căn cứ vào nền tảng và phương tiện cung cấp nội dung.

Đại biểu đề nghị Chính phủ khi quy định chi tiết cần phân định rõ podcast, khóa học trực tuyến, nội dung báo chí, trao đổi cá nhân và các hình thức cung cấp thông tin khác.

Về hậu kiểm tại Điều 6, đại biểu đề nghị quản lý dựa trên mức độ rủi ro và tuân thủ pháp luật. Đại biểu đồng tình với việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời đề nghị xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia về xuất bản để kết nối, chia sẻ dữ liệu.

Tuy nhiên, do xuất bản là lĩnh vực có tác động lớn đến tư tưởng, những sản phẩm có nội dung liên quan đến chính trị, lịch sử, tư tưởng cần được kiểm soát chặt chẽ trước khi xuất bản. Công tác kiểm tra, giám sát nên dựa trên mức độ rủi ro và tuân thủ pháp luật, kết hợp ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu và ưu tiên nguồn lực cho những hoạt động, nội dung có nguy cơ cao.

Đại biểu cũng đề nghị gắn nguyên tắc này với Điều 28 về lưu trữ điện tử và Điều 50 về truy xuất dữ liệu, bảo đảm mỗi xuất bản phẩm điện tử có khả năng định danh, truy xuất nguồn gốc, xác định chủ thể chịu trách nhiệm và đối chiếu với nội dung đã lưu chiểu. Theo đại biểu, giảm tiền kiểm không có nghĩa là giảm quản lý mà chuyển từ kiểm soát trước sang phát hiện nhanh, truy xuất đúng và xử lý kịp thời.

Về sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản tại Điều 27, đại biểu đề nghị luật hóa nguyên tắc quản trị AI với ba yêu cầu: minh bạch, truy xuất và trách nhiệm.

Theo đó, khi AI tham gia đáng kể vào việc tạo lập nội dung cốt lõi, cần có cơ chế công khai hoặc xác định mức độ tham gia; phải có khả năng xác định nguồn dữ liệu và quá trình tạo lập nội dung ở mức cần thiết để kiểm tra, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm. Việc sử dụng AI không làm giảm, chuyển giao hoặc miễn trừ trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản, người đứng đầu nhà xuất bản, biên tập viên và các chủ thể liên quan.

Đại biểu đồng thời đề nghị khẳng định nguyên tắc không sử dụng trái pháp luật các tác phẩm, dữ liệu và xuất bản phẩm có bản quyền để huấn luyện AI.

Theo đại biểu, luật chỉ nên quy định các nguyên tắc, còn tiêu chí, phương pháp đánh giá, yêu cầu kỹ thuật và cơ chế xác định, truy xuất do Chính phủ quy định. Cách tiếp cận này vừa khuyến khích AI phát triển, vừa bảo đảm trách nhiệm trong hoạt động xuất bản.

Đề nghị bổ sung quy định về nghĩa vụ của các nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng

Góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) cho biết, so với năm 2012 (khi ban hành Luật Xuất bản hiện hành), văn học mạng hiện không còn là một hiện tượng mà đã trở thành một nền công nghiệp quy mô lớn ở nhiều nước.

Đại biểu lấy dẫn chứng, năm 2025, Trung Quốc có hơn 33 triệu tác phẩm văn học mạng và hơn 500 triệu độc giả. Văn học mạng cũng là điểm khởi đầu cho chuỗi công nghiệp văn hóa như phim, trò chơi điện tử...

Thị trường chuyển thể tài sản trí tuệ từ văn học mạng tại Trung Quốc đạt 367 tỉ nhân dân tệ, gấp hơn 7 lần thị trường xuất bản truyền thống. Tại Hàn Quốc, quy mô ngành truyện tranh mạng năm 2024 đạt khoảng 2 nghìn tỉ won.

Theo đại biểu, Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển văn học mạng nhờ dân số trẻ, tinh thần học hỏi cao và tỉ lệ sử dụng internet thuộc tốp đầu khu vực. Do đó, đại biểu đồng tình với nhiều quy định trong dự thảo Luật về xuất bản tác phẩm trên không gian mạng.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo vẫn được thiết kế theo cách tiếp cận truyền thống, trong đó một tác phẩm xuất bản phải là bản thảo hoàn chỉnh. Cách tiếp cận này chưa phù hợp với văn học mạng, khi tác phẩm có thể được hình thành dần qua nhiều chương và tương tác với độc giả; tác giả tự đăng tải nội dung, còn chức năng biên tập nằm ở nền tảng thay vì nhà xuất bản.

Về khoản 18 Điều 4, đại biểu đề nghị thay tiêu chí “tương tự xuất bản phẩm” bằng tiêu chí nội dung “được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại”, qua đó xác định rõ các tác phẩm được hình thành theo từng chương vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh dù chưa hoàn thành.

Đồng thời, đại biểu đề nghị bổ sung quy định tại Điều 22 và Điều 28 đối với tác phẩm công bố theo kỳ, theo nguyên tắc đăng ký một lần cho cả tác phẩm thay vì từng chương; nộp lưu chiểu bản hoàn chỉnh khi kết thúc đăng tải hoặc khi chuyển thành xuất bản phẩm điện tử.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định về nghĩa vụ của các nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng theo nguyên tắc phân tầng.

Theo đó, nền tảng có tính chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm nội dung và bộ phận biên tập đủ năng lực; xác thực danh tính thực của tác giả trong hệ thống dù có thể sử dụng bút danh; phân loại nội dung theo độ tuổi, có bộ lọc quảng cáo an toàn và lưu nhật ký phục vụ hậu kiểm.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định về dữ liệu nhận diện và truy xuất nguồn gốc số. Theo đại biểu, với văn học mạng, chỉ lưu “bản cuối cùng” là chưa đủ mà cơ quan quản lý cần biết ai công bố, phiên bản nào, thời điểm nào, chương nào được sửa và quyền thuộc về ai.

Các nền tảng cần cung cấp những thông tin này cho cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời kết nối dữ liệu để tự động thu nhận bản lưu định kỳ đối với tác phẩm có quy mô phổ biến lớn hoặc có giá trị.