Luật Xuất bản phải trở thành “lá chắn” chiến lược trong kỷ nguyên số

VHO - Góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, đại biểu Hà Thị Anh Thư (Quảng Ngãi) cho rằng, việc sửa đổi luật là yêu cầu cần thiết nhằm kịp thời hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng những thay đổi nhanh chóng của ngành xuất bản trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo.

Đại biểu Thư đánh giá cao việc các cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý dự thảo luật trên cơ sở ý kiến thảo luận của các đại biểu Quốc hội cho rằng, đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện một đạo luật có vai trò đặc biệt đối với việc quản lý, phát triển hoạt động xuất bản và bảo đảm chất lượng tri thức được cung cấp cho xã hội.

Theo đại biểu Thư, hoạt động xuất bản đang có những thay đổi căn bản dưới tác động của công nghệ số. Ranh giới giữa xuất bản truyền thống, xuất bản trên môi trường số và hoạt động cung cấp thông tin trên không gian mạng ngày càng có sự đan xen. Việc dự thảo luật bổ sung quy định về nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng vì vậy là bước đi cần thiết, phù hợp với xu hướng phát triển của ngành.

Đại biểu này cho rằng, trong môi trường số, không ít nền tảng không chỉ đơn thuần truyền tải thông tin mà còn tham gia vào nhiều công đoạn tương tự hoạt động xuất bản như lựa chọn nội dung, biên tập, phân phối và khai thác giá trị từ nội dung. Thực tế này đặt ra yêu cầu pháp luật phải theo kịp sự thay đổi của phương thức sản xuất, phổ biến và tiếp nhận xuất bản phẩm, qua đó tạo cơ sở quản lý phù hợp và bảo đảm trách nhiệm xã hội của các chủ thể tham gia.

Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra yêu cầu mới trong bảo vệ quyền tác giả và quyền của nhà xuất bản. Các hệ thống trí tuệ nhân tạo có khả năng tiếp cận, xử lý khối lượng lớn sách, tài liệu và xuất bản phẩm để phục vụ quá trình huấn luyện mô hình hoặc tạo ra những sản phẩm mới. Đây là vấn đề đã hiện hữu và tác động trực tiếp đến ngành xuất bản, đòi hỏi pháp luật phải chủ động thích ứng.

Theo đại biểu Hà Thị Anh Thư, việc sửa đổi luật lần này vì vậy không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập của hoạt động xuất bản hiện nay mà còn mở ra cơ hội xây dựng một hành lang pháp lý phù hợp với phương thức xuất bản mới, thúc đẩy ứng dụng công nghệ, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tạo điều kiện để ngành xuất bản phát triển bền vững trong môi trường số. Nếu trước đây thách thức của ngành xuất bản là làm sao có nhiều sách hơn thì hiện nay thách thức lớn hơn là làm sao để tri thức chính thống được kiểm chứng, có trách nhiệm xã hội và có khả năng đứng vững trước dòng thông tin ngày càng đa dạng, phức tạp trên không gian mạng.

“Tôi cho rằng, dữ liệu là tài nguyên của nền kinh tế số nhưng tri thức mới là tài sản chiến lược của quốc gia. Vì vậy, Luật Xuất bản phải trở thành lá chắn bảo vệ tài sản chiến lược trong kỷ nguyên số”, đại biểu Thư nhấn mạnh.

Nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) đánh giá, việc sửa đổi luật lần này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hoạt động xuất bản đang có những thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số, thương mại điện tử, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo.

Theo đại biểu Hà, việc dự thảo xác định hoạt động xuất bản vừa thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, vừa là ngành kinh tế, công nghệ, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay. Đây cũng là cơ sở để hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo điều kiện cho ngành xuất bản phát triển trong môi trường mới, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng, cùng với sự phát triển nhanh chóng của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số, phương thức xuất bản, phát hành xuất bản phẩm cũng đang thay đổi sâu sắc. Sự chuyển dịch này mang lại nhiều cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận, phân phối và phổ biến tri thức, nhưng đồng thời làm phát sinh những vấn đề mới trong quản lý, nhất là tình trạng sách giả, sách lậu và xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường mạng.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu Luật Xuất bản phải tiếp tục được hoàn thiện để theo kịp sự phát triển của công nghệ và phương thức phát hành mới. Theo đại biểu Hà, pháp luật cần tạo được cơ sở để quản lý hiệu quả xuất bản phẩm điện tử, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào quá trình phát hành trên môi trường số.

Về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đại biểu Hà nhấn mạnh nguyên tắc: Trí tuệ nhân tạo chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong hoạt động xuất bản. Đối với trường hợp sử dụng AI để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung xuất bản phẩm điện tử, tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm.

Đại biểu Hà cho rằng, AI không phải là chủ thể pháp luật, do đó không thể trở thành đối tượng thay thế trách nhiệm của con người. Việc xác định rõ nguyên tắc này trong Luật Xuất bản sẽ góp phần bảo đảm minh bạch về trách nhiệm, hạn chế khả năng lợi dụng công nghệ để né tránh nghĩa vụ pháp lý, đồng thời tạo cơ sở để ứng dụng AI một cách phù hợp trong hoạt động xuất bản.

Với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ và phương thức phát hành, việc sửa đổi Luật Xuất bản được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý phù hợp hơn cho ngành xuất bản phát triển, vừa phát huy các lợi thế của môi trường số, vừa bảo đảm trách nhiệm đối với nội dung và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.