131 vòm cầu Hà Nội: Không gian văn hóa hay cuộc đua kinh tế đêm?

VHO - Hà Nội dự kiến đầu tư hơn 1.137 tỉ đồng cải tạo khu vực 131 vòm cầu đường sắt Phùng Hưng - Gầm Cầu, mở ra không gian văn hóa, thương mại và kinh tế đêm. Nhưng giá trị của dự án không chỉ nằm ở khả năng khai thác dịch vụ, mà ở cách di sản đô thị được bảo tồn, sáng tạo và trao lại đời sống cộng đồng.

Hơn một thế kỷ tồn tại cùng tuyến đường sắt qua trung tâm Hà Nội, hệ thống vòm cầu đá Phùng Hưng - Gầm Cầu đang đứng trước một lần chuyển đổi lớn. Từ cấu trúc hạ tầng cũ, khu vực này được định hướng trở thành không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch, kết nối phố cổ với ga Long Biên.

Đầu tháng 10.2026, Hà Nội thống nhất chủ trương triển khai dự án theo phương thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng xây dựng - kinh doanh - chuyển giao (BOT). Hồ sơ đề xuất sơ bộ có tổng mức đầu tư hơn 1.137 tỉ đồng, thời gian kinh doanh dự kiến 30 năm. Đây là bước tiến mới sau quá trình nghiên cứu thiết kế đô thị và phương án khai thác khu vực.

Tuy nhiên, với một không gian mang dấu ấn lịch sử và kiến trúc đặc biệt, câu chuyện không dừng ở việc mở các vòm cầu, tổ chức phố đi bộ hay bổ sung điểm đến về đêm. Điều quyết định dự án có trở thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa của Hà Nội hay chỉ là khu dịch vụ mới nằm dưới đường sắt, chính là nội dung văn hóa được tạo ra, cách vận hành và mức độ gắn kết với đời sống đô thị.

Từ vòm cầu đường sắt đến không gian văn hóa đô thị

Theo thông tin được Sở Tài chính Hà Nội công bố ngày 1.10.2026, dự án nghiên cứu cải tạo không gian trong 127 vòm cầu cùng khu vực hai bên tuyến Phùng Hưng - Gầm Cầu, từ phố Cửa Đông đến ga Long Biên. Phạm vi đầu tư gồm chỉnh trang cảnh quan, hạ tầng kỹ thuật, vỉa hè, lòng đường và tổ chức không gian công cộng.

Hồ sơ đề xuất xác định mục tiêu hình thành không gian văn hóa, dịch vụ, thương mại, du lịch; phát triển không gian đi bộ gắn với bảo tồn di sản đô thị và kinh tế đêm. Các hạng mục cải tạo phải bảo đảm an toàn kết cấu, đồng thời không làm giảm năng lực khai thác tuyến đường sắt hiện hữu.

Tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 1.137 tỉ đồng gồm khoảng 445 tỉ đồng vốn nhà nước tham gia dự án và hơn 692 tỉ đồng do nhà đầu tư thu xếp. Liên danh Taseco đề xuất thực hiện dự án. Theo hồ sơ, thời gian xây dựng dự kiến khoảng 21 tháng, mục tiêu hoàn thành vào ngày 30.6.2028; các thông số vẫn phụ thuộc quyết định đầu tư và hồ sơ nghiên cứu khả thi.

Quy mô này cho thấy dự án không còn là một hoạt động chỉnh trang nhỏ lẻ. Đây là kế hoạch tái tổ chức một phần không gian đô thị lịch sử, trong đó hạ tầng, cảnh quan, hoạt động thương mại và trải nghiệm văn hóa được đặt trong cùng một cấu trúc.

Trước đó, phường Hoàn Kiếm nghiên cứu đồ án thiết kế đô thị riêng tỉ lệ 1/500 cho khu vực khoảng 10ha, tổng chiều dài các tuyến nghiên cứu hơn 1,7km. Các phương án được công bố hướng tới phân chia không gian thành những nhóm chức năng như thủ công mỹ nghệ, làng nghề, văn hóa - nghệ thuật cộng đồng, ẩm thực, chợ truyền thống và công viên công cộng gắn với bảo tồn kiến trúc ga Long Biên.

Định hướng này có cơ sở để tạo ra một tuyến trải nghiệm đa dạng thay vì một dãy cửa hàng đồng dạng. Vòm cầu có thể trở thành nơi giới thiệu nghề thủ công, tổ chức triển lãm, biểu diễn nghệ thuật, hoạt động sáng tạo, trải nghiệm ẩm thực và kể chuyện về lịch sử đường sắt, phố cổ.

Nhưng công năng được liệt kê trong quy hoạch mới là điều kiện ban đầu. Một không gian văn hóa không hình thành chỉ bằng cách bố trí vài khu trưng bày hoặc đặt tên một đoạn phố là “nghệ thuật”. Giá trị văn hóa phải hiện diện trong nội dung hoạt động, cách lựa chọn đơn vị tham gia, chất lượng trải nghiệm và khả năng duy trì đời sống thường xuyên.

Bảo tồn di sản không thể chỉ là giữ lại hình dáng

Trong bài viết đăng trên Báo Văn Hóa ngày 10.8.2026, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng 131 vòm cầu không đơn thuần là bộ phận kỹ thuật của tuyến đường sắt cũ, mà lưu giữ ký ức về đường sắt, cầu Long Biên, chợ Đồng Xuân, phố Phùng Hưng và đời sống nhiều thế hệ người Hà Nội.

Theo ông, khu vực này có thể trở thành hành lang văn hóa sáng tạo, kết nối Phùng Hưng - Đồng Xuân - phố cổ - cầu Long Biên - sông Hồng, bổ sung sản phẩm cho du lịch, kinh tế ban đêm và công nghiệp văn hóa Thủ đô. Tuy nhiên, việc phát triển phải tôn trọng giá trị gốc của di sản; những bổ sung mới cần tiết chế, hài hòa và không lấn át cấu trúc lịch sử.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cũng lưu ý không nên biến 131 vòm cầu thành 131 cửa hàng tương tự nhau. Theo ông, cần tổ chức hợp lý giữa hoạt động tạo doanh thu với không gian công cộng, triển lãm, trình diễn, giáo dục di sản, thủ công, nghệ thuật đương đại và hoạt động cộng đồng. Chính cơ cấu chức năng sẽ quyết định chất văn hóa của toàn tuyến.

Đây là góc nhìn quan trọng với dự án có thời hạn khai thác kinh doanh dự kiến 30 năm. Nếu hiệu quả đầu tư chủ yếu dựa vào thương mại và lượng khách, các hoạt động văn hóa có nguy cơ trở thành phần trang trí cho không gian dịch vụ. Khi đó, di sản được sử dụng như lợi thế thu hút khách, nhưng chưa chắc tạo ra giá trị văn hóa tương xứng.

Một tuyến vòm cầu có bản sắc cần được thiết kế theo câu chuyện và đặc điểm từng cụm. Không gian thủ công mỹ nghệ nên gắn với nghệ nhân, nghề và hoạt động truyền nghề; khu nghệ thuật cần có chương trình triển lãm, trình diễn hoặc sáng tạo định kỳ; không gian ẩm thực cần kể được câu chuyện về văn hóa ăn uống Hà Nội. Công viên và không gian công cộng phải có chỗ cho người dân sử dụng, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc mua hàng hay tiêu dùng dịch vụ.

KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội,trong bài viết trên Báo Xây dựng ngày 4.8.2026, cũng đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và phát triển đô thị. Bài viết nhấn mạnh việc chỉnh trang vòm cầu cần nhìn trong tương quan với lịch sử và tương lai của khu vực, thay vì chỉ tập trung vào hình thức cải tạo.

Với những công trình gắn trực tiếp hạ tầng đường sắt, bảo tồn còn phải đi cùng kiểm định kết cấu, kiểm soát tác động thi công và bảo đảm an toàn vận hành. Hồ sơ dự án cũng đặt yêu cầu gia cố vòm cầu, kiểm định trước khi chốt khối lượng và nghiên cứu quan trắc trong quá trình thi công.

Kinh tế đêm cần tạo ra đời sống, không chỉ kéo dài giờ kinh doanh

Dự án 131 vòm cầu được đặt trong định hướng phát triển kinh tế đêm và kết nối với các tuyến phố đi bộ khu vực trung tâm. Phương án tổ chức không gian đi bộ hoạt động 24/7 đã được nghiên cứu, cùng các hoạt động thương mại, ẩm thực, sự kiện và du lịch trải nghiệm.

Tuy nhiên, hoạt động xuyên đêm không đồng nghĩa với kinh tế đêm có chất lượng. Một tuyến phố có thể đông khách, nhiều cửa hàng và kéo dài giờ mở cửa nhưng vẫn thiếu bản sắc nếu sản phẩm chủ yếu là mua sắm, ăn uống và giải trí đại trà.

Với Hà Nội, lợi thế của khu vực vòm cầu nằm ở sự giao thoa giữa kiến trúc đường sắt, phố cổ, chợ truyền thống và đời sống đô thị. Đây là nguồn chất liệu để xây dựng sản phẩm văn hóa, nhưng cần được chuyển thành chương trình cụ thể: tour kể chuyện lịch sử, không gian nghệ thuật, giới thiệu nghề thủ công, hoạt động sáng tạo của nghệ sĩ, trải nghiệm văn hóa ẩm thực và sự kiện có nội dung.

Kinh tế đêm cũng phải được tổ chức trong quan hệ với cư dân. Phương án phố đi bộ cần xác định rõ phạm vi và thời gian hoạt động, giao thông, điểm đỗ xe, hậu cần kinh doanh, vệ sinh môi trường, an ninh và phòng cháy chữa cháy. Những yếu tố này không chỉ là phần kỹ thuật, mà ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì không gian công cộng và sự đồng thuận của cộng đồng.

Một vấn đề khác là sự kết nối. Vòm cầu không nên trở thành điểm đến tách biệt, nơi du khách ghé qua rồi rời đi. Giá trị của tuyến này sẽ lớn hơn nếu gắn với phố Phùng Hưng, chợ Đồng Xuân, phố cổ, ga Long Biên, cầu Long Biên và các tuyến đi bộ lân cận. Khi hình thành một hành trình liên tục, khu vực có thể đóng góp vào hệ sinh thái du lịch văn hóa của Hà Nội thay vì chỉ cạnh tranh bằng dịch vụ riêng.

Công nghiệp văn hóa: Giá trị nằm ở nội dung và cách vận hành

Công nghiệp văn hóa không chỉ là khai thác một địa điểm có giá trị lịch sử để tạo doanh thu. Với 131 vòm cầu, tiềm năng nằm ở việc chuyển chất liệu di sản thành sản phẩm văn hóa có nội dung, có người sáng tạo, có công chúng và có khả năng duy trì lâu dài.

Từ kiến trúc vòm cầu, lịch sử đường sắt và ký ức đô thị, Hà Nội có thể phát triển các sản phẩm thuộc nhiều lĩnh vực: nghệ thuật thị giác, thiết kế, thủ công, biểu diễn, ẩm thực, du lịch văn hóa và sáng tạo cộng đồng. Những hoạt động này vừa tạo thêm trải nghiệm cho người dân, du khách, vừa mở cơ hội cho nghệ sĩ, nghệ nhân, đơn vị sáng tạo và doanh nghiệp văn hóa tham gia.

Điều quan trọng là mô hình vận hành phải được xây dựng song song với thiết kế. PGS.TS Bùi Hoài Sơn đề xuất cần có “kịch bản sống” cho từng đoạn, xác định hoạt động, người sử dụng, đơn vị chịu trách nhiệm, nguồn thu, bảo trì, vệ sinh, an ninh và phòng cháy chữa cháy. Ông cũng lưu ý bài học từ những không gian văn hóa từng được đầu tư nhưng thiếu chăm sóc, vận hành hoặc xuống cấp sau thời gian sử dụng.

Với dự án có thời hạn kinh doanh dự kiến 30 năm, cơ chế lựa chọn đơn vị khai thác và phân bổ nguồn thu cần bảo đảm hoạt động văn hóa không bị lép vế trước dịch vụ thương mại. Có thể xem xét tiêu chí về chương trình văn hóa định kỳ, sự tham gia của nghệ sĩ và nghệ nhân, không gian dành cho cộng đồng, chất lượng bảo trì và mức độ tiếp cận của người dân.

Một hướng triển khai phù hợp là thử nghiệm theo từng cụm, đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng. Các tiêu chí không chỉ gồm lượng khách hay doanh thu, mà cần đo cả số hoạt động văn hóa, sự tham gia của cư dân, chất lượng không gian công cộng, tác động đến giao thông và khả năng duy trì hoạt động sau giai đoạn khai trương.

Nếu chỉ đo hiệu quả bằng diện tích khai thác hoặc doanh thu dịch vụ, dự án có thể thành công về thương mại nhưng chưa đạt mục tiêu văn hóa. Ngược lại, nếu có cơ chế vận hành rõ ràng, vòm cầu có thể trở thành nơi di sản được tiếp tục sử dụng, sáng tạo và truyền lại trong đời sống đô thị.

131 vòm cầu Hà Nội đang đứng trước cơ hội chuyển đổi từ hạ tầng cũ thành một không gian văn hóa có sức sống mới. Nhưng thành công không nằm ở việc mở được bao nhiêu vòm, tổ chức bao nhiêu cửa hàng hay kéo dài hoạt động đến mấy giờ. Giá trị cốt lõi phải là khả năng giữ được dấu ấn lịch sử, tạo ra nội dung văn hóa có chất lượng và hình thành một không gian mà người dân Hà Nội thực sự muốn sử dụng.

Khi văn hóa trở thành nền tảng của cách khai thác, kinh tế đêm có thể nuôi dưỡng di sản và công nghiệp văn hóa. Nếu thương mại là mục tiêu duy nhất, những vòm cầu có nguy cơ chỉ trở thành một điểm kinh doanh mới dưới đường sắt - trong khi cơ hội tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc của Thủ đô bị thu hẹp.