Văn hóa không đi sau phát triển mà phải trở thành trụ cột phát triển

VHO - Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” diễn ra sáng 10.10 tại Hà Nội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là trụ cột của phát triển.

Sáng 10.10, tại Nhà Quốc hội (Hà Nội), Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội phối hợp với Bộ Công an tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, với sự tham dự của hơn 200 đại biểu.

Hội thảo do Thượng tướng Lê Quốc Hùng, Uỷ viên BCH Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an; PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; PGS.TS Triệu Thế Hùng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội; Trung tướng, PGS.TS Phan Xuân Tuy, Giám đốc Học viện Chính trị Công an nhân dân đồng chủ trì.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong tham dự hội thảo.

Văn hóa phải hiện diện ngay từ đầu trong quá trình hoạch định các quyết sách

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ ba thông điệp chính trong tham luận của mình, tập trung vào vị thế của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước, việc chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển và yêu cầu đổi mới phương thức quản lý văn hóa trong bối cảnh mới.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, thông điệp đầu tiên là văn hóa không thể tiếp tục được xem như phần việc đi sau phát triển, mà phải trở thành một trụ cột của phát triển.

“Chúng ta đã nói từ lâu rằng văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đưa nhận thức ấy lên một bước mới khi xác định văn hóa, con người là nền tảng, là nguồn lực nội sinh quan trọng, là động lực to lớn, là trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước”, ông Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Từ nhận thức đó, ông cho rằng văn hóa phải hiện diện ngay từ đầu trong quá trình hoạch định các quyết sách về kinh tế, đô thị, giáo dục, khoa học, công nghệ, môi trường và đối ngoại. Một dự án không thể chỉ được đánh giá bằng những con số tăng trưởng nếu đồng thời làm tổn thương cảnh quan, ký ức cộng đồng hoặc niềm tin xã hội.

Ngược lại, đầu tư cho di sản, nghệ thuật, thiết chế văn hóa, không gian công cộng và công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận như đầu tư cho năng lượng phát triển lâu dài.

Đặc biệt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn bày tỏ sự đồng tình với yêu cầu chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là trụ cột của phát triển, là động lực tăng trưởng mới và phải hiện diện trong mọi quyết sách mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh.

“Tôi rất tâm đắc với chữ “hiện diện”, bởi phát triển cuối cùng không chỉ là có thêm của cải, mà để con người sống tốt hơn, tử tế hơn, sáng tạo hơn và có niềm tin hơn vào tương lai”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Từ góc nhìn này, phát triển văn hóa không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa mà cần trở thành yêu cầu xuyên suốt trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Văn hóa phải tham gia định hình mục tiêu, cách thức và chất lượng phát triển, bảo đảm tăng trưởng kinh tế gắn với nâng cao chất lượng sống, bồi đắp các giá trị nhân văn và củng cố niềm tin xã hội.

Chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển

Thông điệp thứ hai được PGS.TS Bùi Hoài Sơn đề cập là cần chuyển các giá trị văn hóa và phẩm chất con người Việt Nam thành nguồn lực phát triển, năng lực cạnh tranh và sức mạnh mềm quốc gia.

Theo ông, Việt Nam có nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, từ lịch sử lâu đời, hệ thống di sản đa dạng, bản sắc của 54 dân tộc đến khả năng kết nối của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Đặc biệt, con người Việt Nam cần cù, linh hoạt, giàu tình cảm và có sức sáng tạo là nguồn lực quan trọng cho phát triển.

Vấn đề đặt ra không chỉ là nhận diện những giá trị đang có, mà quan trọng hơn là tìm ra phương thức để đưa các giá trị ấy vào đời sống đương đại, tạo ra sản phẩm, dịch vụ và những giá trị mới.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn phân tích, một làn điệu dân ca có thể trở thành chất liệu cho âm nhạc đương đại; một họa tiết truyền thống có thể được ứng dụng trong thời trang, thiết kế; một di sản có thể trở thành hạt nhân của du lịch sáng tạo; một câu chuyện lịch sử có thể được phát triển thành phim ảnh, trò chơi hoặc sản phẩm số.

“Khi văn hóa đi vào sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm một cách có trách nhiệm, chúng ta không làm cho văn hóa thấp đi, chúng ta đang mở rộng đời sống của văn hóa”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Theo ông, kinh nghiệm quốc tế cho thấy văn hóa có thể trở thành nguồn lực quan trọng để tạo doanh thu, việc làm và mở rộng ảnh hưởng quốc gia. Hàn Quốc đã xây dựng hệ sinh thái kết nối âm nhạc, điện ảnh, truyền hình, trò chơi và ẩm thực; trong khi Vương quốc Anh gắn công nghiệp sáng tạo với công nghệ, tài năng và thị trường toàn cầu.

Điều cần học hỏi không phải là sao chép sản phẩm của các quốc gia này, mà là cách tạo lập môi trường để tài năng được phát hiện, ý tưởng có cơ hội được đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ và sản phẩm sáng tạo có thể tiếp cận thị trường quốc tế.

Từ thực tiễn Việt Nam, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần tăng cường kết nối giữa Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam với Nghị quyết số 57 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 59 về hội nhập quốc tế; Nghị quyết số 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

Ông nhấn mạnh: “Văn hóa muốn trở thành động lực thì phải gặp công nghệ, gặp thị trường, gặp thể chế và gặp thế giới”.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Những giá trị truyền thống cần được bảo tồn, phát huy, đồng thời được tiếp sức bằng công nghệ, năng lực sáng tạo và phương thức tổ chức sản xuất hiện đại để hình thành các sản phẩm có giá trị kinh tế, văn hóa và khả năng cạnh tranh.

Qua đó, văn hóa không chỉ góp phần làm giàu đời sống tinh thần mà còn mở ra không gian phát triển mới cho doanh nghiệp, người sáng tạo và các địa phương.

Từ quản lý sang kiến tạo môi trường sáng tạo

Thông điệp thứ ba, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, là muốn văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển, cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển văn hóa.

Ông cho rằng Nhà nước không thể sáng tạo thay nghệ sĩ, kinh doanh thay doanh nghiệp hay áp đặt thị hiếu cho công chúng. Tuy nhiên, Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc tạo lập môi trường để những ý tưởng tốt có cơ hội trở thành giá trị, thông qua hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tác giả, phát triển thị trường văn hóa minh bạch, xây dựng cơ chế tài chính phù hợp, phát triển dữ liệu và hạ tầng văn hóa số, khuyến khích hợp tác công tư và nuôi dưỡng tài năng trẻ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Không gian mạng đã trở thành một không gian văn hóa thực sự, nơi thị hiếu, lối sống và căn tính của mỗi người được hình thành hằng ngày. Vì vậy, bên cạnh việc ngăn chặn các nội dung xấu, độc, điều quan trọng là phải tạo ra nhiều nội dung có chất lượng, hấp dẫn và đủ sức cạnh tranh.

“Chúng ta phải biết kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại, trên chính những nền tảng mà người trẻ đang sống, học tập và sáng tạo”, ông Bùi Hoài Sơn nêu quan điểm.

Đề cập đến việc phát huy giá trị di sản trong môi trường số, ông dẫn lại yêu cầu số hóa di sản không chỉ để lưu giữ mà còn phục vụ giáo dục, sáng tạo, lan tỏa và trở thành nguồn lực phát triển mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã gợi mở.

Theo ông, mục tiêu không phải là đóng băng văn hóa trong quá khứ, mà làm cho những giá trị đã được lịch sử chắt lọc tiếp tục sinh sôi trong đời sống mới. Khi được kết nối với giáo dục, công nghệ, du lịch, công nghiệp sáng tạo, đời sống đô thị và ngoại giao, di sản có thể tạo ra những giá trị mới mà vẫn giữ được chiều sâu văn hóa và bản sắc dân tộc.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng yêu cầu của kỷ nguyên mới là chuyển từ câu hỏi “Chúng ta có những giá trị văn hóa gì?” sang câu hỏi “Chúng ta làm gì để những giá trị ấy tạo ra sức mạnh cho đất nước?”.

Theo ông, sức mạnh ấy trước hết nằm ở con người Việt Nam có bản lĩnh nhưng cởi mở, có căn cước văn hóa nhưng giàu khả năng sáng tạo, tự tin hội nhập mà không đánh mất mình. Sức mạnh ấy còn được thể hiện qua những di sản gắn bó với đời sống hiện tại, những tác phẩm chạm đến trái tim công chúng, những doanh nghiệp biết biến sáng tạo thành giá trị và những thành phố biết sử dụng văn hóa để nâng cao chất lượng sống.

Ông ví mỗi giá trị văn hóa dân tộc như một mạch nguồn. Nếu chỉ khoanh lại để bảo vệ, mạch nguồn ấy vẫn còn nhưng chưa tạo được dòng chảy. Nhiệm vụ đặt ra là kết nối các mạch nguồn đó, đưa văn hóa vào giáo dục, công nghệ, du lịch, công nghiệp sáng tạo, đời sống đô thị, ngoại giao và cả những lựa chọn sống hằng ngày của mỗi người Việt Nam.

Để từ đó, văn hóa không chỉ là những giá trị đáng tự hào khi nhìn lại quá khứ, mà thực sự trở thành nguồn sức mạnh giúp đất nước phát triển trong tương lai.