Tìm cách bảo vệ nguyên trạng các lò nung cổ

VHO - Cuộc khai quật khẩn cấp tại di tích thành cổ Châu Sa (xã Tịnh Khê, Quảng Ngãi) vừa phát lộ quần thể công xưởng gốm quy mô lớn cùng nhiều dấu tích kiến trúc có niên đại khoảng thế kỷ II - III, đã mở thêm những cứ liệu quý để nhận diện trung tâm sản xuất và quyền lực của cư dân hậu Sa Huỳnh, tiền Chăm.

Trên diện tích khai quật 100m², đoàn khảo cổ đã phát hiện thêm ba lò nung ngói, nâng tổng số lò nung được xác định tại khu vực này lên bốn lò kể từ sau phát hiện lần đầu tiên vào năm 2022. Những dấu tích này cho thấy, nơi đây không phải một lò nung đơn lẻ mà một quần thể sản xuất vật liệu xây dựng quy mô lớn, từng cung cấp ngói cho những công trình kiến trúc quan trọng của cư dân cổ.

Hé mở trung tâm sản xuất, trung tâm quyền lực cổ

Đặc biệt, xung quanh các lò nung xuất hiện một bãi thải chứa dày đặc ngói và than, dấu tích của khu vực phơi sản phẩm sau khi ra lò. Đoàn khai quật còn phát hiện loại lò nung có thành lò chỉ dày khoảng 4,2cm, mỏng hơn rất nhiều so với loại lò từng biết trước đây, nhưng vẫn đảm bảo khả năng chịu nhiệt.

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, những lò nung này có niên đại khoảng thế kỷ II - III và thuộc nhóm lò nung sớm của Việt Nam. Đặc biệt, chúng đều có miệng quay về hướng Đông Nam để đón gió, thể hiện sự am hiểu về địa hình, khí hậu và kỹ thuật nung của người xưa. “Đặc biệt, ngay điểm giữa của khu vực nội thành Châu Sa, chúng tôi đã phát hiện dấu tích của một công trình kiến trúc mới. Công trình này nằm ở vị trí trọng yếu, được nhận định có thể là nơi làm việc của một cơ quan quyền lực mang tính nhà nước thời bấy giờ”, TS Khôi nhấn mạnh.

Không chỉ có dấu tích sản xuất, đợt khai quật còn mang đến phát hiện có ý nghĩa đặc biệt khi xuất lộ nền móng của một công trình kiến trúc nằm ngay khu vực trung tâm nội thành. Theo nhận định của nhiều chuyên gia, đây có thể là nơi đặt một cơ quan quyền lực mang tính nhà nước trong giai đoạn hình thành các tiểu quốc cổ. Nếu tiếp tục được nghiên cứu, phát hiện này sẽ góp thêm bằng chứng về vai trò của Châu Sa không chỉ là một trung tâm kinh tế mà còn là trung tâm chính trị của cư dân hậu Sa Huỳnh, tiền Chăm. Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, giai đoạn hậu Sa Huỳnh, tiền Chăm là thời kỳ lịch sử còn rất ít tư liệu thành văn. Chính vì vậy, mỗi dấu tích được phát hiện dưới lòng đất đều trở thành nguồn sử liệu quý, góp phần lấp đầy những khoảng trống của lịch sử bằng những chứng cứ khoa học thay vì những giả thuyết.

Ông Nguyễn Sơn Ka, nguyên Trưởng phòng Vẽ và Phục chế, Viện Khảo cổ học Việt Nam cho rằng, mỗi hố khai quật giống như một “trang tư liệu gốc”. Từng lớp đất, từng hiện vật đều phải được ghi chép, đo vẽ, chụp ảnh và xử lý khoa học để trở thành cơ sở cho các cuộc khai quật tiếp theo, từng bước phục dựng diện mạo đô thị cổ Châu Sa. Trước đó, vào tháng 4.2026, trong lúc đào hố trồng cây tại xóm Thành (thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê), gia đình ông Nguyễn Kiên đã bất ngờ làm xuất lộ một di tích lò nung cổ có hình dáng bầu rượu hồ lô, kích thước dài khoảng 3,5m, rộng khoảng 1m.

Đánh thức “kho báu” di sản

Thành cổ Châu Sa được xây dựng trước thế kỷ X, là một trong số rất ít thành đất cổ còn giữ được gần như nguyên vẹn ở Việt Nam. Hai vòng thành nội, ngoại gắn với hệ thống sông Trà Khúc và hai cửa biển Đại, Sa Kỳ tạo nên vị thế đặc biệt của một đô thị cổ ven sông, ven biển. Từ năm 1994, di tích đã được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa quốc gia.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo, dấu tích khảo cổ chỉ nằm cách mặt đất khoảng 30cm nên rất dễ bị tác động bởi hoạt động canh tác. Thực tế, chính việc người dân đào hố trồng cây đã vô tình phát hiện thêm lò nung cổ vào tháng 4.2026, đồng thời cho thấy nguy cơ di sản tiếp tục bị xâm hại nếu không có giải pháp bảo vệ kịp thời.

Từ những phát hiện mới, các nhà khoa học kiến nghị sớm quy hoạch tổng thể khu di tích, nâng hạng thành cổ Châu Sa lên di tích quốc gia đặc biệt; đồng thời xây dựng phương án bảo tồn tại chỗ với hệ thống mái che, thoát nước, chuyển đổi đất canh tác và xử lý kỹ thuật chuyên sâu để gìn giữ nguyên trạng các lò nung cổ.

“Kiến nghị các cơ quan chức năng cần sớm thực hiện quy hoạch riêng cho di tích thành cổ Châu Sa, đồng thời lập hồ sơ đề nghị nâng cấp từ di tích quốc gia lên di tích quốc gia đặc biệt. Đối với quần thể lò nung vừa phát lộ, ngành văn hóa cần phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức cuộc họp thẩm định trực tiếp tại hiện trường để đưa ra giải pháp bảo tồn tối ưu ngay tại vị trí khảo cổ”, TS Khôi đề nghị.

Chứng kiến các nhà khảo cổ phát lộ những lò nung và hiện vật cổ ngay trên mảnh đất quê hương, ông Hồ Duy Cư, 73 tuổi, thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê không giấu được niềm xúc động: “Người dân trong thôn đều phấn khởi khi biết dưới những thửa đất quen thuộc lại lưu giữ một di sản quý giá của cha ông. Việc được trực tiếp tham gia hỗ trợ đoàn khai quật giúp bà con hiểu hơn giá trị của thành cổ Châu Sa, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ và bảo vệ di sản để thế hệ sau tiếp tục được tìm hiểu, tự hào về lịch sử quê hương”.

Nếu được bảo tồn và phát huy đúng hướng, Thành cổ Châu Sa sẽ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn có thể trở thành một công viên khảo cổ độc đáo của miền Trung, nơi mỗi lớp đất kể một câu chuyện, mỗi viên ngói là một chứng nhân, và mỗi cuộc khai quật tiếp tục nối dài hành trình khám phá lịch sử, văn hóa của vùng đất Quảng Ngãi.