Phú Thọ: Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng lặng lẽ giữ hồn Mo Mường

VHO - Gần 40 năm qua, ông Bùi Văn Lựng – Nghệ nhân ưu tú, thầy mo ở xóm Mường Lầm (tỉnh Phú Thọ), vẫn lặng lẽ, bền bỉ gìn giữ và trao truyền di sản quý báu ấy. Trong từng lời mo trầm ấm, trong từng nghi lễ được thực hành đúng chuẩn mực, ông không chỉ thực hiện bổn phận của một thầy mo, mà còn làm công việc của người “giữ hồn” văn hóa Mường, nối quá khứ với hiện tại, gìn giữ sợi dây thiêng liêng giữa con người và cội nguồn.

“Pho sử sống” của Mường Bi

Hiện nay, Mo Mường được xem là một trong những di sản văn hóa đặc sắc của người Mường. Trong quan niệm dân gian, “không có mo thì không có người Mường”. Khi chưa có chữ viết, lịch sử tộc người, quan niệm về vũ trụ, nhân sinh, đạo lý làm người… đều được gửi gắm vào những áng mo truyền khẩu, lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Được sinh ra trong dòng họ có bảy đời làm mo tại thôn Mường Lầm, xã Mường Bi, tỉnh Phú Thọ, ông Bùi Văn Lựng đến với nghiệp tổ như một sự tiếp nối tự nhiên. Năm 25 tuổi, ông chính thức học mo; hai năm sau bắt đầu hành nghề. Có thời gian khoác áo lính, khi hoàn thành nghĩa vụ trở về quê ở tuổi 32, ông tiếp tục con đường của cha ông. Từ đó đến nay, người ta quen thấy ông lặng lẽ đi khắp các bản mường, mang theo túi thiêng, mũ xanh, áo lụa đen và chiếc quạt mo, là những vật dụng gắn liền với thân phận và trách nhiệm của một thầy mo.

Qua lời diễn xướng của ông, những sử thi như “Đẻ đất, đẻ nước” hay các truyện thơ cổ Út Lót – Hồ Liêu, Nàng Nga – Hai Mối… như sống dậy giữa đời thường. Ông không chỉ thuộc hàng nghìn câu mo mà còn hiểu sâu sắc tầng ý nghĩa văn hóa ẩn chứa trong từng nghi lễ. Với bà con trong vùng, ông là “pho sử sống” của Mường Bi, người lưu giữ ký ức cộng đồng bằng trí nhớ, bằng giọng đọc và bằng cả tâm huyết.

Theo ông Lựng, vai trò của thầy mo gắn bó với vòng đời của mỗi con người. Khi một đứa trẻ chào đời, mo làm lễ cầu cho em bé khỏe mạnh, chóng lớn. Khi người già đau yếu, mo thực hiện lễ kéo si, cầu mong thêm tuổi thọ. Và khi một người qua đời, mo là người dẫn đường, tiễn hồn về Mường Trời, giúp linh hồn trở về với tổ tiên. Ở mỗi chặng đường sinh – lão – bệnh – tử ấy, lời mo không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là sự an ủi tinh thần, là điểm tựa cho gia đình và cộng đồng.

“Cái gì có trong người Mường thì đều có trong Mo Mường”, ông Lừng chia sẻ. Quả thật, trong mo chứa đựng toàn bộ giá trị làm nên bản sắc Mường: từ lịch sử, văn học, tín ngưỡng đến nghệ thuật và tri thức dân gian. Đó là những kinh nghiệm ứng xử với thiên nhiên, là nghi lễ làm vía, kéo si, hiến sinh, là những lời răn dạy con cháu sống trọng tình nghĩa, giữ gìn nề nếp gia phong. Mo vừa là phương tiện giao tiếp với tổ tiên, thần linh, vừa là cuốn sách đạo lý được đọc lên bằng âm thanh thiêng liêng.

Nhiều năm nay, ông đảm nhiệm vai trò chủ tế tại Lễ hội Khai hạ Mường Bi, lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng, còn gọi là lễ xuống đồng, mở cửa rừng. Trong không gian linh thiêng ấy, tiếng mo vang vọng giữa núi đồi như sợi dây nối liền truyền thuyết xưa với đời sống hôm nay. Giữa tiếng chiêng, tiếng trống, lời mo của ông cất lên trang nghiêm, nhắc nhở mọi người về nguồn cội và khát vọng mùa màng no đủ.

Không dừng lại ở việc thực hành nghi lễ, ông còn dành nhiều tâm sức cho công tác truyền dạy. Ông kiên trì hướng dẫn lớp trẻ từng câu mo, từng nhịp ngắt, cách cầm quạt, cách bước đi trong không gian tế lễ. Với ông, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc biểu diễn, mà phải gắn với trao truyền bền bỉ. Nếu không có thế hệ kế tục, những câu mo sẽ dần rơi vào quên lãng giữa guồng quay hiện đại.

Mang tiếng mo ra thế giới

Với góc nhìn của người trong nghề, ông Lựng cho rằng Mo Mường chứa đựng gần như toàn bộ giá trị làm nên văn hóa Mường, cụ thể như: lịch sử, văn học, tín ngưỡng, nghệ thuật và tri thức dân gian. Trong mo có thế giới quan, nhân sinh quan, có kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên, có nghi lễ làm vía, kéo si, hiến sinh…

Đáng chú ý là “lịch đoi”, bộ lịch gồm 12 que tre khắc ký hiệu dài ngắn, chấm, mũi tên để dự báo thời tiết, mùa vụ, ngày tốt xấu theo sự vận hành của sao Đoi. Đây là sáng tạo độc đáo được đúc kết qua nhiều thế hệ người Mường, phản ánh sự quan sát tinh tế thiên nhiên của cư dân nông nghiệp miền núi.

Trong thời kỳ kháng chiến, các thầy mo từng vận động Nhân dân đoàn kết, tham gia bảo vệ quê hương. Thời bình, họ tiếp tục phát huy uy tín trong cộng đồng, góp phần xây dựng đời sống văn hóa mới, loại bỏ hủ tục, tệ nạn.

Một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình của ông là việc trở thành người đầu tiên đưa Mo Mường ra nước ngoài, diễn xướng tại Sommelo (Phần Lan). Những câu mo từng vang lên bên bếp lửa xứ Mường nay cất lên giữa không gian văn hóa châu Âu, để lại ấn tượng sâu sắc với bạn bè quốc tế.

Mo Mường đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đang được xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tháng 11/2015, ông Bùi Văn Lựng là một trong những người đầu tiên của tỉnh được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú ở loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.

Giữa nhịp sống hiện đại, người thầy mo già vẫn lặng lẽ như gốc cây cổ thụ bám rễ vào đất Mường Bi. Ông không chỉ gìn giữ những bài mo, những áng sử thi, mà còn trao truyền mạch nguồn ký ức cho thế hệ sau. Tiếng mo vẫn ngân vang giữa núi đồi, nhắc mỗi người nhớ về cội nguồn và giá trị văn hóa của chính mình.