Những bờ vai nâng tiếng khèn

VHO - Một người biểu diễn có thể khiến ta thán phục. Những người cùng nâng đỡ nhau để tiếng khèn cất lên còn gợi một niềm tin: văn hóa có sức đi xa khi mỗi tài năng được cộng đồng tiếp sức. Từ ngày hội của đồng bào Mông ở Điện Biên, câu hỏi đáng mang về là: sau cuộc hội ngộ, điều gì sẽ tiếp tục lớn lên trong mỗi bản làng?

Công sức phía sau một khoảnh khắc

Có một chi tiết khiến người xem muốn dừng lại trong bức ảnh: phía dưới những người đang thổi khèn là các bạn diễn cúi mình, đan tay, giữ thế nâng đỡ. Cây khèn hướng ra phía trước, cả đội hình cùng góp sức cho một động tác. Bức ảnh được ghi lại trong phần thi và trình diễn khèn Mông ngày 9.10 tại Điện Biên, nơi các đoàn từ 11 tỉnh mang đến những tiết mục của mình. 

Nhìn khoảnh khắc ấy, ta dễ chú ý trước tiên đến sự khéo léo của người đứng trên cao. Nhưng hãy nhìn thêm những người ở dưới. Thiếu một điểm tựa vững, vẻ đẹp của cả đội hình sẽ khó trọn vẹn.

Đó cũng là một cách nhìn về công việc phát triển văn hóa. Phía sau phút trình diễn được công chúng ghi nhận là thời gian tập luyện, sự phối hợp và những con người sẵn lòng góp sức. Trân trọng di sản cần bắt đầu bằng việc nhìn thấy công sức ấy.

16 nghệ nhân khèn từ các xã Sính Phình, Mường Toong đã tập luyện tại Đoàn Nghệ thuật tỉnh để chuẩn bị cho ngày hội. Dù quen bài, họ vẫn sửa từng động tác. Anh Giàng A Tòng, xã Mường Toong, cho biết mình tập kỹ để giới thiệu văn hóa quê hương, đồng thời mong học thêm từ các nghệ nhân, các đội bạn, rồi tiếp tục rèn luyện ở địa phương. 

Mong muốn học thêm ấy thật đáng quý.

Người đã có điều hay để giới thiệu vẫn muốn đón nhận điều hay từ người khác. Trong tâm thế ấy, gìn giữ văn hóa là một công việc đang tiếp diễn: phải tập, phải hiểu, phải tìm cách thể hiện ngày một tốt hơn. Niềm tự hào về bản sắc có thể nuôi dưỡng sự cởi mở, để mỗi cuộc gặp trở thành cơ hội làm giàu thêm vốn liếng của mình.

Mang điều hay trở về

Ngày hội sẽ có những tiết mục được nhớ lâu. Nhưng một thước đo khác cũng đáng được đặt ra: người tham dự mang gì về sau những ngày gặp gỡ?

Một kỹ thuật được chỉ dẫn tận tình. Một người bạn có thể tiếp tục trao đổi nghề. Một cách tổ chức buổi tập phù hợp hơn với thanh niên trong bản. Đó là những kết quả nên hướng tới, dù khó biểu đạt bằng quy mô sân khấu hay số lượng khán giả.

Ngay từ khâu chuẩn bị, ngày hội đã xác định là dịp để đồng bào gặp gỡ, học hỏi; những kinh nghiệm thu nhận cần có khả năng áp dụng khi trở về địa phương. Ngày hội đặt ra một yêu cầu thiết thực đối với việc tổ chức sự kiện: cuộc hội ngộ phải nối được với đời sống sau ngày hội. 

Muốn vậy, chương trình cần dành thời gian cho người thực hành di sản thực sự gặp nhau. Nghệ nhân cần được trao đổi cả cách tập, cách dạy, những chỗ khó và những điều còn trăn trở. Người trẻ cần có cơ hội hỏi, thử, được sửa, được khuyến khích.

Một cuộc giao lưu có chiều sâu đôi khi bắt đầu bằng câu hỏi rất giản dị: động tác này tập thế nào? Muốn giữ hơi thì phải luyện ra sao? Có thể dạy người mới từ bài nào trước?

Những câu hỏi ấy kéo di sản lại gần cuộc sống. Người xem được bước thêm một bước từ thưởng thức đến tìm hiểu. Người biết nghề có thêm người đối thoại. Và người đang muốn học cảm nhận rằng con đường đến với văn hóa của dân tộc mình có người đồng hành.

Sau ngày hội, chính quyền và cơ quan văn hóa có thể tiếp sức bằng những việc cụ thể: hỗ trợ buổi truyền dạy, tạo nơi tập phù hợp, kết nối các nhóm thực hành, ghi lại kiến thức với sự tham gia và đồng thuận của nghệ nhân. Khi ấy, đầu tư cho một sự kiện có cơ hội tạo thêm giá trị lâu dài cho cộng đồng.

Tiếp sức cho người đang gìn giữ

Tại Lễ khai mạc Ngày hội văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV, năm 2026 tối 9.10.2026 , Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến đã đề nghị quan tâm chính sách bồi dưỡng, đãi ngộ nghệ nhân ở cơ sở. Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh việc tôn trọng tiếng nói, nhu cầu, sự lựa chọn của cộng đồng; hỗ trợ truyền dạy và khuyến khích thanh niên thực hành di sản. 

Những yêu cầu ấy cần được chuyển thành điều kiện để người dân làm tốt công việc họ đang chủ động theo đuổi.

Với người giữ tiếng khèn, sự ghi nhận sẽ có ý nghĩa hơn khi đi cùng cơ hội tiếp tục tập luyện và truyền dạy. Với người muốn học, niềm yêu thích cần được đáp lại bằng một nơi để đến, một người có thể hướng dẫn, một khoảng thời gian được duy trì đều đặn. Với cộng đồng, điều quan trọng là được quyết định cách giới thiệu văn hóa của mình, được nói rõ ý nghĩa và giới hạn của những thực hành mình trân trọng.

Công chúng cũng có thể góp phần bằng cách thưởng thức chăm chú hơn. Khi gặp một tiết mục hay, hãy dành sự quan tâm cho người tạo nên nó; tìm hiểu tên điệu múa, câu chuyện của nhạc cụ, công việc luyện tập. Một lời hỏi chân thành có thể mở đầu cuộc trò chuyện mà một bức ảnh chụp vội chưa thể mang lại.

Sức hấp dẫn của văn hóa Việt Nam được bồi đắp từ những cuộc gặp như thế. Mỗi cộng đồng có điều riêng để trao gửi; mỗi người thưởng thức có thêm cơ hội hiểu và quý một phần đất nước mình.

Trở lại bức ảnh những người cùng nâng đỡ nhau. Vẻ đẹp nằm ở cả đội hình: người giữ điểm tựa, người giữ thăng bằng, người đưa tiếng khèn đến với khán giả. Mỗi vị trí đều cần thiết.

Bởi vậy, điều đáng mong sau ngày hội là có thêm những điểm tựa trong đời sống thường ngày: một nghệ nhân được tiếp sức, một nhóm trẻ tìm được người hướng dẫn, một buổi tập được duy trì.

Khi người mang tiếng khèn đi biểu diễn có thể mang thêm điều hay trở về, niềm vui của ngày hội sẽ còn tiếp tục. Và từ những bản làng, văn hóa Việt Nam có thêm sức đi tới - bằng tài năng, sự ham học và những bờ vai biết nâng đỡ nhau.