Nghề trồng đào Nhật Tân, di sản văn hóa sống giữa lòng Hà Nội

VHO - Nghề trồng đào Nhật Tân không chỉ là sinh kế mà đã trở thành biểu tượng văn hóa của Thủ đô, gắn với kí ức Tết cổ truyền và đời sống tinh thần người Bắc Bộ. Trải qua hàng trăm năm thăng trầm, làng đào vẫn bền bỉ giữ sắc xuân, khẳng định giá trị của một di sản sống giữa lòng Hà Nội.

Theo dòng chảy lịch sử, nguồn gốc chính xác của nghề trồng đào ở Nhật Tân nay khó có thể xác định trọn vẹn. Trong dân gian vẫn lưu truyền câu chuyện Cao Biền ngắt cành đào làm dấu hiệu giao mùa, hay thú chơi tao nhã của người Thăng Long xưa gắn liền với những cành đào phai sắc hồng dịu nhẹ, biểu trưng cho may mắn, sung túc và khởi đầu tốt lành. Từ đó, “tiếng thơm” của hoa đào Nhật Tân lan tỏa khắp miền Bắc, trở thành chuẩn mực cho vẻ đẹp hoa đào mỗi độ xuân về.

Đào Nhật Tân được đánh giá cao bởi dáng cây hài hòa, hoa nở đều, cánh dày, màu sắc tươi thắm. Thuở ban đầu, người dân nơi đây chủ yếu trồng đào phai, lấy giống từ rừng, về sau mới xuất hiện thêm đào bích. Trải qua nhiều giai đoạn khó khăn, đặc biệt là thời điểm năm 1954 khi nhiều vườn đào bị phá bỏ để chuyển sang trồng rau màu, hay khi quá trình đô thị hóa khiến ruộng vườn bị thu hẹp, nghề trồng đào vẫn không mất đi mà lặng lẽ thích nghi, chờ ngày hồi sinh.

Nghề trồng đào cũng gắn với biết bao vất vả của người dân. Những câu chuyện đi bán đào Tết từ Nhật Tân xuống chợ hoa Hàng Lược trong đêm khuya, người bán phải giấu tiền trong người để phòng cướp bóc, nay đã trở thành kí ức khó quên. Trong điều kiện canh tác xưa kia còn thô sơ, người trồng đào phải dãi nắng, dầm mưa, chịu rét để có được những gốc đào nở hoa đúng dịp cuối năm. Chính sự bền bỉ ấy đã giúp nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ông Trần Văn Hưng, một người dân sống ở Hà Nội, chơi đào là thú vui có từ nhiều đời. Những người sành hoa thường chọn đào dựa vào dáng thế, phong thủy và ý nghĩa tinh thần chứ không theo thị hiếu nhất thời. Với họ, đào là khí dương, sắc hồng đỏ mang lại sự ấm áp, xua tan giá lạnh, đồng thời gửi gắm mong ước về một năm mới an khang, thịnh vượng.

Hiện nay, phần lớn diện tích đất nông nghiệp của phường Nhật Tân, nằm ngoài đê sông Hồng, được tập trung trồng đào truyền thống. Tổng diện tích canh tác là 92,45ha, trong đó diện tích trồng đào chiếm 66ha, với sự tham gia của hàng trăm hộ gia đình và các thành viên hợp tác xã.

Ba sản phẩm “Hoa đào thất thốn”, “Cây đào thế” và “Cành đào tròn” của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Nhật Tân đã được phân hạng OCOP Hà Nội đạt 4 sao, góp phần khẳng định thương hiệu đào Nhật Tân trên thị trường.

Đầu năm 2024, nhiều tác phẩm đào Nhật Tân được đánh giá cao tại Hội thi hoa đào truyền thống Hà Nội do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội (cũ) phối hợp với UBND quận Tây Hồ (cũ) tổ chức, trong đó có tác phẩm đào cổ 20 năm tuổi đoạt giải nhất.

Trước đó, ngày 22.3.2017, UBND quận Tây Hồ đã ban hành Quyết định số 723/QĐ-CTUBND cho phép thành lập Hội làng nghề truyền thống Hoa đào Nhật Tân, tạo nền tảng cho việc bảo tồn, liên kết sản xuất và nâng cao giá trị văn hóa của nghề.

Người trồng đào Nhật Tân được ví như những nghệ nhân. Anh Dũng, một người trồng đào lâu năm cho biết, từ khâu chọn giống, tạo dáng đến việc tuốt lá, điều chỉnh thời điểm nở hoa…, tất cả đều đòi hỏi kinh nghiệm và sự tinh tế.

Muốn đào nở đúng Tết Nguyên đán, từ giữa tháng 11 âm lịch, người trồng đã phải tuốt lá, theo dõi sát sao thời tiết để điều chỉnh thời gian cho phù hợp. Công việc ấy là sự kết hợp giữa tri thức dân gian, kĩ thuật canh tác và cảm nhận tự nhiên tích lũy qua nhiều năm.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, nhiều vườn đào Nhật Tân đã mở rộng hoạt động du lịch trải nghiệm, phục vụ nhu cầu tham quan, chụp ảnh của du khách mỗi dịp giáp Tết. Những vườn đào bên sông Hồng vì thế trở thành điểm đến quen thuộc, góp phần quảng bá hình ảnh Hà Nội và mang lại nguồn thu nhập ổn định hơn cho người dân.

Chị Lê Thanh Nga chia sẻ: “Vì nhà tôi cách vườn đào Nhật Tân không xa lắm, nên cứ mỗi dịp gần Tết tôi thường rủ bạn bè vào các vườn đào chụp ảnh lưu làm kỉ niệm và tìm mua những cành đào ưng ý về trưng Tết. Tôi nghĩ đây là một nét văn hóa đặc trưng của người dân Hà Nội”.   

Đặc biệt, mùa xuân năm 2025 đánh dấu cột mốc quan trọng khi nghề trồng đào Nhật Tân chính thức được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống. Đó chính là sự ghi nhận, tôn vinh những đóng góp bền bỉ của bao thế hệ người dân Nhật Tân trong việc gìn giữ một giá trị văn hóa đặc sắc.

Trải qua bao thăng trầm, nghề trồng đào Nhật Tân hôm nay không chỉ mang lại sinh kế mà còn trở thành biểu tượng của mùa xuân Hà Nội. Mỗi cành đào nở rộ không chỉ báo hiệu Tết đến mà còn kể câu chuyện về sự gắn bó giữa con người với đất đai, giữa truyền thống với nhịp sống hiện đại, làm nên một di sản văn hóa sống động giữa lòng Thủ đô.

Bước sang năm 2026, khi nhiều vườn đào Nhật Tân nở sớm do thời tiết bất thường, người trồng đào đứng trước nguy cơ thất thu vì hoa khó giữ được đến đúng dịp Tết. Tuy vậy điều ấy không làm phai nhạt giá trị của cây đào và nghề trồng đào truyền thống lâu đời.

Ngược lại, sắc hoa bung nở sớm giữa lòng Thủ đô trong năm mới Bính Ngọ thêm một lần nữa nhắc nhớ về sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa, nơi tri thức, tâm huyết và bản sắc của người Nhật Tân vẫn tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa qua từng mùa xuân.