Làm rõ giá trị di sản giáo dục đặc sắc của Trường học Phúc Giang

VHO - Tọa đàm khoa học về Trường học Phúc Giang tập trung làm rõ giá trị một thiết chế giáo dục đặc biệt thế kỷ XVIII, đồng thời đề xuất cơ sở phục dựng và phát huy di sản trong bối cảnh hiện nay.

Ngày 25.4, Sở VHTTDL Hà Tĩnh phối hợp với dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu tổ chức tọa đàm khoa học “Trường học Phúc Giang - Di sản có giá trị về văn hóa, giáo dục thế kỷ XVIII”, thu hút sự tham gia của nhiều nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý.

Tọa đàm nhằm đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục của Trường học Phúc Giang, đồng thời đề xuất cơ sở khoa học cho việc phục dựng di sản trong giai đoạn tới.

Theo bà Nguyễn Thị Nguyệt - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Tĩnh, Hà Tĩnh là địa phương giàu trầm tích văn hóa với gần 700 di tích được xếp hạng. Trong dòng chảy đó, Trường học Phúc Giang nói riêng và làng Trường Lưu nói chung là những điểm nhấn tiêu biểu, kết tinh giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục đặc sắc.

"Hiếm có làng nào sở hữu cùng lúc ba di sản được UNESCO ghi danh như Trường Lưu. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng bản sắc văn hóa Hà Tĩnh và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Tỉnh đang chỉ đạo ngành văn hóa xây dựng và triển khai các đề án phát triển văn hóa, trong đó định hướng đưa làng Trường Lưu trở thành điểm đến du lịch văn hóa - học thuật của Hà Tĩnh”, bà Nguyệt nhấn mạnh.

Theo các tham luận tại toạ đàm, Trường học Phúc Giang (còn gọi Phúc Giang Thư viện) là trường tư thục tiêu biểu bậc nhất Đại Việt thế kỷ XVIII. Đây không chỉ là nơi giảng dạy mà còn là trung tâm học thuật tích hợp nhiều chức năng như biên soạn, lưu trữ và xuất bản tri thức.

Khác với các lớp học Nho học thông thường, Phúc Giang vận hành như một thiết chế giáo dục có tổ chức, có quy chế và có hệ thống tài liệu giảng dạy riêng. Mô hình này được hình thành rõ nét sau khi danh sĩ Nguyễn Huy Oánh tiếp thu kinh nghiệm từ các thư viện học thuật Trung Hoa và cải tổ Trường Lưu học hiệu thành Phúc Giang Thư viện năm 1767.

Điểm nổi bật của ngôi trường là quy mô đào tạo lớn và sức ảnh hưởng vượt khỏi phạm vi địa phương. Hàng nghìn sĩ tử từ Nghệ An, Thanh Hóa đến đồng bằng Bắc Bộ đã theo học, trong đó có hơn 30 người đỗ tiến sĩ cùng nhiều cử nhân khoa bảng.

Không chỉ đào tạo nhân tài, Trường học Phúc Giang còn là trung tâm sản xuất tri thức hiếm có trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Nhà trường tổ chức biên soạn giáo trình, khắc in mộc bản và phát hành sách phục vụ giảng dạy trên phạm vi rộng, kể cả cho Quốc Tử Giám Thăng Long.

Bộ mộc bản của trường được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2016, khẳng định giá trị nổi bật mang tầm khu vực.

Ngoài ra, các tư liệu như Hoàng Hoa sứ trình đồ và hệ thống văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu cũng góp phần tạo nên một hệ sinh thái di sản tư liệu độc đáo, phản ánh trình độ phát triển cao của nền học thuật Việt Nam thời kỳ này.

Dù đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ XVIII, Trường học Phúc Giang dần suy tàn sau khi chế độ khoa cử Nho học chấm dứt năm 1919 và bị phá hủy nghiêm trọng trong chiến tranh (năm 1953).

Sự đứt gãy này khiến một thiết chế giáo dục từng giữ vai trò trung tâm trong mạng lưới tri thức Đại Việt gần như biến mất, để lại nhiều khoảng trống trong nghiên cứu và bảo tồn di sản.

Tại toạ đàm, nhiều ý kiến thống nhất rằng việc phục dựng Trường học Phúc Giang không đơn thuần là tái tạo một công trình kiến trúc, mà là khôi phục một không gian học thuật - văn hóa đặc thù.

Theo định hướng của tỉnh Hà Tĩnh, di sản này sẽ trở thành hạt nhân trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, gắn với mục tiêu xây dựng “Làng văn hóa Trường Lưu” thành điểm đến tri thức và du lịch học thuật.

Dự kiến, công trình sẽ được phục dựng theo lộ trình đến năm 2029, bao gồm các hạng mục chính như thượng điện, trung điện, hệ thống tả vu, hữu vu và không gian lưu trữ mộc bản.

Các nhà khoa học nhấn mạnh, việc phục dựng phải đảm bảo tính nguyên bản về cấu trúc, chức năng và giá trị lịch sử; đồng thời cần gắn bảo tồn với khai thác bền vững thông qua số hóa tư liệu, phát triển sản phẩm du lịch và giáo dục di sản.